Ataşehir İş Avukatı | İşe İade, Kıdem-İhbar, Fazla Mesai ve İş Kazası

İş hukuku uyuşmazlıkları birkaç ana başlıkta toplanır: işe iade davası, kıdem ve ihbar tazminatı, fazla çalışma, yıllık izin, hafta tatili ve genel tatil ücreti gibi işçilik alacakları, kötüniyet tazminatı, eşit davranma ilkesine aykırılık, iş kazası ve meslek hastalığından doğan maddî ve manevî tazminat, mobbing ve hizmet tespiti davaları. Ayrıca işveren tarafında sözleşme ve İK süreçlerinin kurgulanması da bu alana girer.

Üç şart birliktedir: işyerinde otuz veya daha fazla işçi çalışıyor olmalı, işçinin en az altı aylık kıdemi bulunmalı ve sözleşme belirsiz süreli olmalıdır (İş K. m.18). Yer altı işlerinde çalışan işçilerde kıdem şartı aranmaz. Bu şartları taşıyan işçinin sözleşmesini fesheden işveren, geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır.

Süre kısadır ve iki aşamalıdır. İş sözleşmesi feshedilen işçi, fesih bildiriminde sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli olmadığı iddiasıyla fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamaması hâlinde, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir (m.20).

Dava usulden reddedilir. Ancak kanun bir telafi imkânı tanır: ret kararı taraflara resen tebliğ edilir ve kesinleşen ret kararının da resen tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya başvurulabilir (m.20). Yine de bu, süre kaybına ve belirsizliğe yol açtığından doğru yol baştan arabuluculuktur.

Kanun ispat yükünü açıkça dağıtır: feshin geçerli bir sebebe dayandığını ispat yükümlülüğü işverene aittir. İşçi, feshin başka bir sebebe dayandığını iddia ettiği takdirde bu iddiasını ispatla yükümlüdür (m.20/2). Bu kural, işe iade davalarının seyrini belirleyen en önemli usul hükmüdür.

Kanun bunları tek tek sayar: sendika üyeliği veya çalışma saatleri dışında ya da işverenin rızasıyla çalışma saatleri içinde sendikal faaliyetlere katılmak; işyeri sendika temsilciliği yapmak; mevzuattan veya sözleşmeden doğan haklarını takip için işveren aleyhine idari veya adli makamlara başvurmak; ırk, renk, cinsiyet, medeni hal, aile yükümlülükleri, hamilelik, doğum, din, siyasi görüş ve benzeri nedenler (m.18).

İşçi, kesinleşen mahkeme veya özel hakem kararının tebliğinden itibaren on işgünü içinde işe başlamak için işverene başvurmak zorundadır. İşveren, başvuru üzerine işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. Başlatmazsa işçiye en az dört aylık ve en çok sekiz aylık ücreti tutarında tazminat öder. Ayrıca kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için en çok dört aya kadar doğmuş ücret ve diğer hakları ödenir (m.21).

2017 değişikliğiyle bu nokta netleştirilmiştir: mahkeme veya özel hakem, işe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süreye ilişkin ücret ve diğer hakları, dava tarihindeki ücreti esas alarak parasal olarak belirler (m.21). Ayrıca işçi işe başlatılırsa, peşin ödenen bildirim süresi ücreti ile kıdem tazminatı bu ödemelerden mahsup edilir.

Kıdeme göre değişir: işi altı aydan az sürmüş işçi için iki hafta, altı aydan bir buçuk yıla kadar için dört hafta, bir buçuk yıldan üç yıla kadar için altı hafta, üç yıldan fazla için sekiz hafta (m.17). Bu süreler asgari olup sözleşmelerle artırılabilir. Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat öder.

Kanunda sayılan sona erme hâllerinde, işçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet akdinin devamı süresince her geçen tam yıl için işverence işçiye 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir; bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır (1475 s.K. m.14). Hesaplamada giydirilmiş brüt ücret esas alınır ve kanuni tavan uygulanır.

Kural olarak hayır; ancak kanun bazı hâlleri istisna tutar. İşçinin haklı nedenle derhal fesih hakkını kullanması (m.24), muvazzaf askerlik hizmeti, yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı ya da toptan ödeme almak amacıyla ayrılma, emeklilik için sigortalılık süresi ve prim gün sayısını tamamlayarak kendi isteğiyle ayrılma ve kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi arzusuyla sona erdirmesi hâllerinde kıdem tazminatı doğar.

Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâllere dayanan fesih yetkisi, diğer tarafın bu çeşit davranışlarda bulunduğunu öğrendiği günden başlayarak altı iş günü geçtikten ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl sonra kullanılamaz (m.26). Ancak işçinin olayda maddi çıkar sağlaması hâlinde bir yıllık süre uygulanmaz. Altı iş günlük süre uygulamada en sık kaçırılan süredir.

Fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir (m.41). Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılır. Denkleştirme uygulanan hâllerde haftalık ortalama süre normal süreyi aşmıyorsa, bazı haftalarda 45 saat aşılsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz.

Hizmet süresine göre: bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dâhil) on dört günden, beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara yirmi günden, on beş yıl (dâhil) ve daha fazla olanlara yirmi altı günden az olamaz (m.53). Ayrıca on sekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek izin yirmi günden az olamaz. Kanun açıkça belirtir: yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez.

2017’de getirilen özel hükme göre, iş sözleşmesinden kaynaklanmak kaydıyla hangi kanuna tabi olursa olsun, yıllık izin ücreti ile kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı ve eşit davranma ilkesine uyulmaksızın fesihten kaynaklanan tazminatın zamanaşımı süresi beş yıldır (İş K. Ek Madde 3).

İş kazası dosyaları iki koldan yürür. Sosyal güvenlik tarafında kaza bildirimi, sürekli iş göremezlik oranının tespiti ve gelir bağlanması; tazminat tarafında ise işverene karşı maddî ve manevî tazminat davası. İşverenin sorumluluğu, iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği üzerinden değerlendirilir; kusur oranı bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Ölüm hâlinde yakınların destekten yoksun kalma tazminatı talep hakkı doğar.