Kısa cevap: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş bir ihlal kararı, tek başına Türk mahkemesinin hükmünü ortadan kaldırmaz; ancak CMK m. 311/1-f uyarınca yargılamanın yenilenmesi sebebidir. Başvuru, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde ve hükmü veren mahkemeye yapılır.
Bir ceza hükmü kesinleştikten sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılan başvurudan ihlal kararı çıkması, hükümlü bakımından kapıyı yeniden aralayan sınırlı hâllerden biridir. Bu yazıda AİHM ihlal kararı sonrası yeniden yargılamanın hangi koşullara bağlı olduğu, süresi ve izlenecek usul güncel mevzuat çerçevesinde ele alınmaktadır.
Bu süre hak düşürücüdür ve kaçırıldığında bu sebebe dayanılamaz. Kararınızın kesinleşme tarihini birlikte kontrol edelim.
AİHM İhlal Kararı Yargılamanın Yenilenmesi Sebebi midir?
Evet. CMK m. 311/1-f, ceza hükmünün İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşmenin veya eki protokollerin ihlali suretiyle verildiğinin ve hükmün bu aykırılığa dayandığının AİHM’in kesinleşmiş kararıyla tespit edilmiş olmasını, kesinleşen bir hükmün yeniden görülmesi sebebi olarak sayar.
Buradaki iki unsura dikkat etmek gerekir. Yalnızca bir ihlal tespiti yeterli değildir; ayrıca hükmün o aykırılığa dayanmış olması aranır. Yargılamanın herhangi bir aşamasındaki bir ihlal, sonuca etki etmemişse bu sebep işlemeyebilir.
| Koşul | İçeriği | Dayanak |
|---|---|---|
| İhlal tespiti | Ceza hükmünün Sözleşme veya eki protokollerin ihlali suretiyle verildiğinin AİHM kararıyla tespit edilmiş olması | CMK m. 311/1-f |
| Nedensellik | Hükmün bu aykırılığa dayanmış olması — ihlal hükmü etkilememişse bu sebep işlemez | CMK m. 311/1-f |
| Kesinleşme | AİHM kararının kesinleşmiş olması | CMK m. 311/1-f |
| Süre | Kararın kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl | CMK m. 311/1-f |
| Dostane çözüm / deklarasyon | Başvuru hakkında dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucu düşme kararı verilmesi de sebeptir | 7145 s.K. (25/7/2018) ile eklendi |
| Zaman sınırı | 4.2.2003’te kesinleşmiş kararlar ile bu tarihten sonra yapılan başvurular üzerine verilecek kararlar | CMK m. 311/2 |
Başvuru Süresi Ne Kadardır?
Kısa Cevap: Bir yıl. CMK m. 311/1-f’nin son cümlesi açıktır: bu hâlde yargılamanın yenilenmesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde istenebilir. Sürenin başlangıcı kararın verildiği değil, kesinleştiği tarihtir.
Bu ayrım pratikte önemlidir. AİHM Daire kararlarına karşı Büyük Daireye gönderilme talebinde bulunulabildiğinden, kesinleşme tarihi karar tarihinden sonraya sarkabilir. Süre hesabının bu tarih üzerinden yapılması gerekir.
Dostane Çözüm ve Tek Taraflı Deklarasyon Da Kapsamda mı?
Evet. 25/7/2018 tarihli ve 7145 sayılı Kanunla (f) bendine yapılan ekleme uyarınca, ceza hükmü aleyhine AİHM’e yapılan başvuru hakkında dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi de yargılamanın yenilenmesi sebebidir.
Bu ekleme, uygulamada önemli bir boşluğu kapatmıştır: başvuru esastan incelenmeden hükümet tarafından ihlal kabul edilerek sonlandırıldığında da iç hukukta yenileme yolunun açık olduğu açıklığa kavuşmuştur.
Hangi Tarihten Sonraki Kararlar İçin Uygulanır?
CMK m. 311/2 bir zaman sınırı koyar: (f) bendi hükümleri, 4.2.2003 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararları ile 4.2.2003 tarihinden sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılan başvurular üzerine verilecek kararlar hakkında uygulanır.
Süreç Nasıl İşler?
- 01
AİHM kararının kesinleşmesi
Süre bu tarihten itibaren işlemeye başlar; bir yıllık süre burada başlar.
- 02
İstemin hazırlanması
İstem, dayanılan yasal nedenleri ve delilleri içermek zorundadır (CMK m. 317/2).
- 03
Hükmü veren mahkemeye sunulması
İstem, hükmü veren mahkemeye verilir; Yargıtayın doğrudan hüküm kurduğu hâllerde de aynı mahkemeye başvurulur (m. 318).
- 04
Kabule değerlik incelemesi
Mahkeme, istemin kabule değer olup olmadığına duruşma yapılmaksızın karar verir (m. 318/3).
- 05
Tebliğ ve diyecekler
Kabule değer görülürse istem, iki hafta içinde diyeceğini bildirmek üzere Cumhuriyet savcısına ve ilgili tarafa tebliğ olunur (m. 319/2).
- 06
Yeniden yargılama
Kabul hâlinde deliller toplanır ve yargılama yenilenir; verilen kararlara itiraz edilebilir (m. 319/3).
AİHM KARARINDAN SONRAKİ SÜREÇ
Yargılamanın yenilenmesi yolunun genel çerçevesi ve diğer sebepleri için kesinleşmiş cezam var, dosya yeniden açılabilir mi başlıklı yazımıza; yeni delile dayalı başvurunun koşulları için ise yeni delil bulundu: yargılamanın yenilenmesi nasıl istenir yazımıza bakabilirsiniz. Kanun metninin tamamına Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşılabilir.
İnfaz Edilmiş Ceza İçin de Başvurulabilir mi?
Evet. CMK m. 313 uyarınca hükmün infaz edilmiş olması veya hükümlünün ölümü, yargılamanın yenilenmesi istemine engel değildir. Cezasını tamamen çekmiş bir kişi de mahkûmiyetin hukuki sonuçlarından kurtulmak için bu yola başvurabilir.
Sonuç ve Değerlendirme
AİHM ihlal kararı, kesinleşmiş bir ceza hükmünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz; iç hukukta sonuç doğurması yargılamanın yenilenmesi yoluna bağlıdır. Bu yolda belirleyici olan üç nokta vardır: ihlalin hükme etki etmiş olması, kararın kesinleşme tarihi ve bu tarihten itibaren işleyen bir yıllık süre.
Sürenin hak düşürücü niteliği nedeniyle kesinleşme tarihinin doğru saptanması ve istemin CMK m. 317/2’ye uygun biçimde yasal nedenleri ve delilleri içerecek şekilde hazırlanması önem taşır. Her dosyanın koşulları kendine özgü olduğundan, sonuç somut olaya göre değişebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
AİHM kararı Türkiye’de doğrudan uygulanır mı?
AİHM kararı, Türk mahkemesinin verdiği hükmü kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Kararın iç hukukta sonuç doğurması için yargılamanın yenilenmesi yoluna başvurulması gerekir. CMK m. 311/1-f bu başvuruyu mümkün kılan hukuki dayanaktır.
Başvuru süresi ne kadar?
Yargılamanın yenilenmesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde istenebilir (CMK m. 311/1-f). Bu süre hak düşürücü niteliktedir; kaçırılması hâlinde bu sebebe dayanarak yenileme istenemez.
Dostane çözümle biten başvuru da sayılır mı?
Evet. 25/7/2018 tarihli ve 7145 sayılı Kanunla yapılan ekleme uyarınca, ceza hükmü aleyhine AİHM’e yapılan başvuru hakkında dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi de yenileme sebebidir.
Her AİHM ihlal kararı yenileme sebebi midir?
Hayır. CMK m. 311/1-f iki koşulu birlikte arar: ceza hükmünün Sözleşme veya eki protokollerin ihlali suretiyle verildiğinin ve hükmün bu aykırılığa dayandığının AİHM kararıyla tespit edilmiş olması. İhlalin hükmü etkilememiş olması hâlinde bu sebep işlemez.
Eski tarihli kararlar için de başvurulabilir mi?
CMK m. 311/2 bir zaman sınırı getirir: (f) bendi hükümleri, 4.2.2003 tarihinde AİHM’in kesinleşmiş kararları ile 4.2.2003 tarihinden sonra AİHM’e yapılan başvurular üzerine verilecek kararlar hakkında uygulanır.
İstem nereye verilir?
Yargılamanın yenilenmesi istemi hükmü veren mahkemeye sunulur (CMK m. 318/1). Yargıtayın doğrudan hüküm kurduğu hâllerde de hükmü vermiş olan mahkemeye başvurulur. Kabule değer olup olmadığına duruşma yapılmaksızın karar verilir.
Ceza infaz edilmişse başvuru yapılabilir mi?
Evet. CMK m. 313 uyarınca hükmün infaz edilmiş olması veya hükümlünün ölümü, yargılamanın yenilenmesi istemine engel değildir. Ölen kişi bakımından eşi, üstsoyu, altsoyu ve kardeşleri de istemde bulunabilir.
İhlalin hükme etkisi ve başvuru usulü dosyaya göre değişir; birlikte gözden geçirebiliriz.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, ceza muhakemesi hukuku alanında çalışmakta; kesinleşmiş hükümlere karşı başvurulabilecek olağanüstü kanun yolları, yargılamanın yenilenmesi istemlerinin hazırlanması ve bu istemlerin kabule değerlik aşamasının takibi bürosunun çalışma konuları arasında yer almaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının iç hukuka yansıtılmasına ilişkin süreçlerde şüpheli, sanık ve hükümlü müdafiliği yürütmektedir. İstanbul başta olmak üzere Türkiye genelindeki dosyalarda görev almakta ve İstanbul Barosu’na kayıtlı olarak çalışmaktadır.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.