Kısa cevap: İş kazası dosyalarında sorumluluk, kazanın nasıl olduğundan çok işverenin kanuni yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğine göre belirlenir. İşveren risk değerlendirmesi yapmak, eğitim vermek ve tedbirleri denetlemekle yükümlüdür; dışarıdan İSG hizmeti alınması bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz (6331 m.4). Çalışanın ciddi ve yakın tehlikede çalışmaktan kaçınma hakkı vardır ve bu dönemin ücreti saklıdır (m.13). İş kazası üç iş günü içinde SGK’ya bildirilir (m.14).
İş kazası dosyalarında tarafların ilk refleksi olayın nasıl gerçekleştiğini tartışmaktır. Oysa kusur incelemesi neredeyse tümüyle belgeler üzerinden yürür: risk değerlendirmesi var mı, eğitim imza karşılığı verilmiş mi, koruyucu donanım tutanağa bağlanmış mı, bakım kayıtları düzenli mi. Bu belgelerin yokluğu, olayın kendisinden daha belirleyici olur.
Bu sayfa Maltepe’deki dosyaları iş sağlığı ve güvenliği ile iş kazası sorumluluğu ekseninde ele alıyor. Fesih, işçilik alacakları ve işe iade süreçleri ayrı konulardır.
Süresinde yapılmayan SGK bildirimi hem idari yaptırım doğurur hem de kusur değerlendirmesinde işveren aleyhine sonuç verir. Dosyanızı değerlendirmek için iletişime geçebilirsiniz.
İşverenin Yükümlülükleri: Devredilemeyen Sorumluluk
Kısa cevap: İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu çerçevede mesleki risklerin önlenmesi ve eğitim dâhil her türlü tedbiri alır, tedbirlere uyulup uyulmadığını izler ve denetler, risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır ve çalışana görev verirken sağlık yönünden işe uygunluğunu göz önüne alır (6331 m.4).
Aynı maddenin ikinci fıkrası, iş kazası dosyalarında en sık karşılaşılan savunmayı doğrudan karşılar: işyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Ortak sağlık güvenlik birimiyle sözleşme yapılmış olması, yükümlülüğün devredildiği anlamına gelmez.
| Yükümlülük | İçerik |
|---|---|
| Tedbir alma | Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması |
| Güncelleme | Sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hâle getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi |
| Denetleme | İşyerinde alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar |
| Risk değerlendirmesi | Risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır |
| İşe uygunluk | Çalışana görev verirken, çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne alır |
| Tehlikeli alanlar | Yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için tedbir alır |
| Dışarıdan hizmet alımı | İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz |
Çalışmaktan Kaçınma Hakkı
Kısa cevap: Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar kurula, kurulun bulunmadığı işyerlerinde işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini talep edebilir. Kurul acilen toplanarak, işveren ise derhâl kararını verir ve durumu tutanakla tespit eder (6331 m.13).
Talep yönünde karar verilmesi hâlinde çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir ve bu dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır. Tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda ise çalışan bu usule hiç uymadan işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli yere gidebilir; bu hareketinden dolayı hakları kısıtlanamaz.
| Aşama | Kural |
|---|---|
| Başvuru | Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar kurula, kurulun bulunmadığı işyerlerinde işverene başvurarak durumun tespitini ve gerekli tedbirlere karar verilmesini talep edebilir |
| Karar | Kurul acilen toplanarak, işveren ise derhâl kararını verir ve durumu tutanakla tespit eder; karar çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir |
| Kaçınma | Talep yönünde karar verilirse çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir |
| Ücret | Çalışmaktan kaçınılan dönemdeki ücret ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer haklar saklıdır |
| Önlenemez tehlike | Tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışan, bu usule uymak zorunda olmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider; bu hareketinden dolayı hakları kısıtlanamaz |
Kayıt, Bildirim ve Eğitim
İşverenin belge yükümlülükleri, kusur incelemesinin omurgasını oluşturur. İş kazaları kazadan sonraki üç iş günü, kendisine bildirilen meslek hastalıkları ise öğrenildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilir (6331 m.14/2).
| Konu | Süre / kural |
|---|---|
| İş kazalarının bildirimi | Kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna |
| Meslek hastalığı bildirimi | Sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalıklarını, öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde |
| Kayıt tutma | İşveren bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutar, gerekli incelemeleri yaparak raporları düzenler |
| Ramak kala olaylar | Yaralanma veya ölüme neden olmadığı hâlde işyeri ya da iş ekipmanının zarara uğramasına yol açan veya zarara uğratma potansiyeli olan olaylar da incelenir ve raporlanır |
| Ön tanı | İşyeri hekimi veya sağlık hizmeti sunucuları, meslek hastalığı ön tanısı koydukları vakaları SGK tarafından yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucularına sevk eder |
Kayıt yükümlülüğü yalnızca gerçekleşen kazalarla sınırlı değildir: yaralanma veya ölüme neden olmadığı hâlde zarara uğratma potansiyeli olan olaylar da incelenip raporlanır. Benzer bir kaza sonradan gerçekleştiğinde bu kayıtlar, riskin öngörülebilir olduğunun kanıtı hâline gelir. İşverenin gözetme borcunun kapsamı için işverenin gözetme borcu yazımıza bakabilirsiniz.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Ne zaman? | İşe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesi hâlinde veya yeni teknoloji uygulanması hâlinde |
| Yenileme | Eğitimler, değişen ve ortaya çıkan yeni risklere uygun olarak yenilenir; gerektiğinde ve düzenli aralıklarla tekrarlanır |
| Mesleki eğitim şartı | Mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz |
| Kaza sonrası | İş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan önce, kazanın sebepleri ve güvenli çalışma yöntemleriyle ilgili ilave eğitim verilir |
| Uzun süreli devamsızlık | Herhangi bir sebeple altı aydan fazla süreyle işten uzak kalanlara, tekrar işe başlatılmadan önce bilgi yenileme eğitimi verilir |
- 01
Olay yerinin ve tanıkların tespiti
Kaza anına ilişkin kamera kaydı, vardiya çizelgesi, iş emri ve aynı ortamda çalışanların bilgileri ilk saatlerde toplanmalıdır. Kamera kayıtları çoğu sistemde kısa sürede üzerine yazılır.
- 02
SGK bildirimi — üç iş günü
İşveren, iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmek zorundadır (6331 m.14/2-a). Bildirimin yapılmamış olması, sonraki aşamada işveren aleyhine değerlendirilen bir olgudur.
- 03
İşyeri kayıtlarının incelenmesi
Risk değerlendirmesi yapılmış mı, İSG eğitimleri verilmiş ve imza karşılığı belgelenmiş mi, kişisel koruyucu donanım tutanakları var mı, makine bakım kayıtları düzenli mi. Kusur incelemesinin merkezi bu belgelerdir.
- 04
Tedavi ve maluliyet süreci
Tazminatın çarpanı maluliyet oranıdır; rapor tedavi tamamlandıktan sonra alınmalıdır. Kaza geçiren çalışana işe dönüşünden önce ilave eğitim verilmesi de kanuni zorunluluktur (6331 m.17/4).
- 05
Kusur bilirkişi incelemesi
İşverenin 6331 kapsamındaki yükümlülükleri ile çalışanın m.19’daki yükümlülükleri birlikte değerlendirilir. Dışarıdan İSG hizmeti alınmış olması işverenin sorumluluğunu kaldırmaz (m.4/2).
- 06
Dava: arabuluculuk aranmaz
İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 sayılı Kanun m.3/3); doğrudan iş mahkemesinde dava açılır.
İş kazasından sonra izlenen yol
İşin Durdurulması
Kanun, hayati tehlike hâlinde idari bir müdahale yolu öngörür. İşyerindeki bina ve eklentilerde, çalışma yöntem ve şekillerinde veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde, bu tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur (6331 m.25).
İkinci bir durdurma sebebi daha vardır ve tehlike tespitine bağlı değildir: çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerin yapıldığı veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde, risk değerlendirmesi yapılmamış olması tek başına durdurma sebebidir. Karar, teftişe yetkili üç iş müfettişinden oluşan heyet tarafından, tespit tarihinden itibaren iki gün içinde verilir.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Sebep | İşyerindeki bina ve eklentilerde, çalışma yöntem ve şekillerinde veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde |
| Kapsam | Tehlike giderilinceye kadar, riskin etkileyebileceği alan ve çalışanlar dikkate alınarak işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur |
| Risk değerlendirmesi yoksa | Çok tehlikeli sınıftaki maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerde risk değerlendirmesi yapılmamışsa iş durdurulur |
| Karar mercii | İş sağlığı ve güvenliği bakımından teftişe yetkili üç iş müfettişinden oluşan heyet |
| Süre | Müfettişin tespiti üzerine gerekli incelemeler yapılarak, tespit tarihinden itibaren iki gün içinde karar verilir |
Çalışanın Yükümlülükleri ve Kusur Dağılımı
Sorumluluk tek taraflı değildir. Çalışanlar, aldıkları eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda, kendilerinin ve hareketlerinden veya yaptıkları işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliklerini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür (6331 m.19). Makine, cihaz, araç, gereç ve tehlikeli maddeleri kurallara uygun kullanmak; güvenlik donanımlarını doğru kullanmak ve keyfi olarak çıkarmamak bu yükümlülükler arasında sayılmıştır.
Bu yükümlülüklerin ihlali kusur dağılımında dikkate alınır ve tazminattan indirim sebebi olabilir. Ancak çalışanın kusuru, işverenin gözetim ve denetim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz: kanun işverene yalnızca tedbir almayı değil, tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemeyi ve uygunsuzlukları gidermeyi de yüklemiştir. Delillerin nasıl değerlendirildiğine ilişkin olarak iş davalarında delil yazımıza bakabilirsiniz.
Tazminat Süreci ve Görevli Mahkeme
İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 sayılı Kanun m.3/3); doğrudan iş mahkemesinde dava açılır. Buna karşılık aynı dosyada kıdem ve ihbar gibi işçilik alacakları da isteniyorsa, yalnızca o talepler için arabuluculuk zorunludur.
Tazminatın belirleyicisi maluliyet oranı ile kusur dağılımıdır; hesap maluliyet, kazanç, yaş ve bakiye ömür verileriyle aktüeryal olarak yapılır. Ayrıntılar için iş kazası tazminatı nasıl alınır ve iş kazası dava dilekçesi örneği yazılarımıza, sigorta ve trafik kazası boyutu için Maltepe sigorta avukatı sayfamıza bakabilirsiniz. Dosyalar Kartal’daki İstanbul Anadolu Adliyesi iş mahkemelerinde görülür.
Dosyanız Değerlendirilirken Nelere Bakılır?
İlk istenen belge risk değerlendirmesidir: yapılmış mı, kazaya konu riski kapsıyor mu, güncellenmiş mi. İkincisi eğitim kayıtlarıdır — işe başlamadan önce verilmiş mi, imza karşılığı belgelenmiş mi, tehlikeli işlerde mesleki eğitim belgesi var mı. Üçüncüsü ekipman ve bakım kayıtlarıdır.
Dördüncüsü bildirimdir: kaza üç iş günü içinde SGK’ya bildirilmiş mi. Beşincisi ise önceki olaylardır — benzer bir “ramak kala” kaydı varsa, riskin öngörülebilirliği tartışması bambaşka bir yere taşınır. Alacağın tahsili aşamasında süreç icra hukuku boyutuna geçer.
Risk değerlendirmesi, eğitim tutanakları ve bakım kayıtları incelenmeden dosyanın gerçek durumu görülemez. Değerlendirme için Çalışkan Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
İşveren iş güvenliği uzmanı tuttu, sorumluluğu bitti mi?
Hayır. Kanun bu konuda açıktır: işyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz (6331 m.4/2). İş güvenliği uzmanı veya ortak sağlık güvenlik birimiyle çalışmak, tedbir alma, denetleme ve uygunsuzlukları giderme yükümlülüğünü devretmez. Bu hüküm, iş kazası dosyalarında en sık ileri sürülen savunmayı doğrudan karşılar.
Tehlikeli bir işi yapmayı reddedebilir miyim?
Evet, kanunda tanımlı bir usulle. Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışan, kurula — yoksa işverene — başvurarak durumun tespitini ve tedbir alınmasına karar verilmesini talep edebilir. Kurul acilen toplanır, işveren derhâl karar verir ve durum tutanakla tespit edilir. Talep yönünde karar verilirse çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir (6331 m.13).
Çalışmaktan kaçındığım günlerin ücreti kesilir mi?
Kesilemez. Kanun bunu açıkça düzenler: çalışanların çalışmaktan kaçındığı dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır (6331 m.13/2). Ayrıca tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışan, başvuru usulüne uymak zorunda olmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk edebilir ve bu hareketinden dolayı hakları kısıtlanamaz.
İş kazası ne kadar sürede bildirilmeli?
İşveren, iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde; sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalıklarını ise öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmek zorundadır (6331 m.14/2). Bildirimin süresinde yapılmaması hem idari yaptırım doğurur hem de kusur değerlendirmesinde dikkate alınır.
Yaralanma olmayan olaylar da kayda geçer mi?
Evet. İşveren yalnızca kazaları değil, yaralanma veya ölüme neden olmadığı hâlde işyeri ya da iş ekipmanının zarara uğramasına yol açan veya zarara uğratma potansiyeli olan olayları da inceleyerek raporlamakla yükümlüdür (6331 m.14/1-b). Uygulamada “ramak kala” denilen bu kayıtlar, benzer bir kaza gerçekleştiğinde işverenin öngörülebilirlik bakımından durumunu doğrudan etkiler.
Risk değerlendirmesi zorunlu mu?
Evet. İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür (6331 m.10). Değerlendirmede belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu, kullanılacak ekipman ve kimyasallar, işyerinin tertip ve düzeni ile genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupların durumu dikkate alınır.
Eğitim verilmemesi işvereni sorumlu kılar mı?
Eğitim yükümlülüğü kanunda ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir: eğitim işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, ekipman değişiminde ve yeni teknoloji uygulanmasında verilir; yeni risklere göre yenilenir (6331 m.17). Ayrıca mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde, mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz. Eğitimin verilmemiş ya da belgelenememiş olması kusur değerlendirmesinde belirleyici olur.
Uzun süre işten uzak kaldım, doğrudan başlayabilir miyim?
Kanun burada özel bir kural koyar: herhangi bir sebeple altı aydan fazla süreyle işten uzak kalanlara, tekrar işe başlatılmadan önce bilgi yenileme eğitimi verilir (6331 m.17/4). Aynı fıkra uyarınca iş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana da işe başlamadan önce ilave eğitim verilmesi gerekir.
İşyerinde hayati tehlike var, iş durdurulabilir mi?
Evet. İşyerindeki bina ve eklentilerde, çalışma yöntemlerinde veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde, tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur. Ayrıca çok tehlikeli sınıftaki maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerde risk değerlendirmesi yapılmamış olması tek başına durdurma sebebidir. Karar, teftişe yetkili üç iş müfettişinden oluşan heyet tarafından, tespit tarihinden itibaren iki gün içinde verilir (6331 m.25).
Çalışanın da yükümlülüğü var mı?
Evet. Çalışanlar, aldıkları eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda kendilerinin ve etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliklerini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür (6331 m.19). Makine, cihaz, araç, gereç ve tehlikeli maddeleri kurallara uygun kullanmak, güvenlik donanımlarını doğru kullanmak ve keyfi olarak çıkarmamak bu yükümlülükler arasındadır. Bu davranışlar kusur dağılımında değerlendirilir; ancak işverenin gözetim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
İş kazası tazminatı için arabulucuya gitmeli miyim?
Hayır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesinin birinci fıkrası işçilik alacakları ve işe iade için arabuluculuğu dava şartı yapmıştır; ancak üçüncü fıkra, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarını bu zorunluluğun dışında tutmuştur. Bu dosyalarda doğrudan iş mahkemesinde dava açılır.
Tazminat hesabında nelere bakılıyor?
Belirleyici iki unsur maluliyet oranı ve kusur dağılımıdır. Hesap; maluliyet oranı, kazanç, yaş ve bakiye ömür verileriyle aktüeryal olarak yapılır. Sosyal güvenlik ödemelerinin mahsubunda ise kanuni bir sınır vardır: rücu edilemeyen ödemeler zararın belirlenmesinde gözetilemez. Hesaplama ayrıntıları için sigorta ve tazminat sayfamıza bakabilirsiniz.
Dava hangi mahkemede görülür?
İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davaları ile işçilik alacakları iş mahkemesinde görülür. Maltepe’nin ayrı adliyesi bulunmadığından dosyalar Kartal’daki İstanbul Anadolu Adliyesi iş mahkemelerinde görülür. Kazanın ayrıca ceza boyutu varsa soruşturma aynı adliyedeki Cumhuriyet Başsavcılığınca yürütülür.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, İstanbul Barosu’na kayıtlı avukat olarak Kartal’daki bürosunda iş hukuku dosyalarını takip etmektedir. Maltepe ve çevre ilçelerdeki işyerlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda; iş kazası ve meslek hastalığı dosyalarının delil hazırlığından kusur ve maluliyet raporlarına itiraza, hesap bilirkişisi aşamasından istinafa kadar hem işçi hem işveren tarafında müvekkillerini temsil etmektedir. İletişim: 0 506 976 23 55 — Cevizli Mahallesi, Ulubey Sokak, No: 4A D: 46, Kartal/İstanbul.
Kaynaklar
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — mevzuat.gov.tr (m.4, 10, 13, 14, 17, 19, 25)
- 4857 sayılı İş Kanunu — mevzuat.gov.tr
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu — mevzuat.gov.tr (m.3)
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — csgb.gov.tr
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.