Kısa cevap: Hayır, Türkiye kendi vatandaşını suç sebebiyle başka bir ülkeye iade etmez. Anayasa m. 38/son ve 6706 sayılı Cezaî Konularda Uluslararası Adlî İş Birliği Kanunu m. 11/1-a, Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler dışında bu yasağı mutlak biçimde koyar. Yabancılar ise üst sınırı en az bir yıl hapis olan suçlardan, mahkeme kararı ve Cumhurbaşkanı onayıyla iade edilebilir.
- Anayasa m. 38/son ve 6706 sayılı Kanun m. 11/1-a uyarınca Türk vatandaşı, Uluslararası Ceza Divanı yükümlülükleri dışında yabancı ülkeye iade edilmez.
- Yabancı, üst sınırı en az bir yıl hapis olan suçtan ya da en az dört aylık kesinleşmiş hapis cezası için iade edilebilir.
- Kırmızı bülten iade kararı değildir; yakalanan kişi 24 saat içinde hâkim önüne çıkarılır, geçici tutuklama mütekabiliyette en fazla 40 gün sürer.
- İade talebine ağır ceza mahkemesi karar verir; temyizi Yargıtay üç ay içinde sonuçlandırır.
- Mahkemenin olumlu kararı yetmez; iade, Adalet Bakanının teklifi ve Cumhurbaşkanının onayına bağlıdır.
Suçluların iadesi, hakkında kırmızı bülten çıkan ya da yabancı uyruklu yakını Türkiye’de yakalanan kişilerin sık sorduğu bir konudur. Bu yazıda iadenin şartlarını ve yasaklarını, geçici tutuklamayı, iade yargılamasını, itiraz ve temyiz yollarını güncel kanun metni ve tam metni incelenen Yargıtay kararlarıyla açıklıyoruz.
İade amacıyla yakalanan kişiye sulh ceza hâkimi önünde rızaya dayalı iade sorulur; bu beyan normal iade yargılamasını devre dışı bırakabilir. Vatandaşlık, Türkiye’deki bağlar ve ret sebepleri bu aşamada belgelenmelidir.
Suçluların iadesi nedir?
Suçluların iadesi, bir ülkede hakkında soruşturma, kovuşturma veya mahkûmiyet bulunan kişinin, bulunduğu ülke tarafından yargılanmak ya da cezasını çekmek üzere talep eden ülkeye teslim edilmesidir. Türkiye’de iadenin usul ve esasları 2016’da yürürlüğe giren 6706 sayılı Kanun ile Türkiye’nin taraf olduğu ikili ve çok taraflı anlaşmalarda düzenlenir.
Eski uygulamada “geri verme” adıyla TCK m. 18’de düzenlenen kurum, 6706 sayılı Kanun m. 36/1-ç ile yürürlükten kaldırılmış ve hükümler bu Kanuna taşınmıştır. Kanun m. 1/3, Suçluların İadesine Dair Avrupa Sözleşmesi gibi taraf olunan anlaşmaları saklı tutar. Kanunda “Merkezî Makam” olarak geçen kurum Adalet Bakanlığıdır (m. 2/1-b). Kanunun tam metnine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşılabilir.
Türkiye kendi vatandaşını başka ülkeye iade eder mi?
Türkiye, kendi vatandaşını suç sebebiyle yabancı bir ülkeye iade etmez. Bu kural kanun düzeyinde değil, doğrudan Anayasada yer alır; 6706 sayılı Kanun m. 11/1-a da iadesi istenen kişinin Türk vatandaşı olmasını ret sebepleri arasında ilk sırada sayar. Tek istisna, Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülüklerdir.
“Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler hariç olmak üzere vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilemez.” (Anayasa m. 38/son)
Yasak, kişinin ikinci bir vatandaşlığı olup olmadığına göre ayrım yapmaz; çifte vatandaş da Türk vatandaşı olduğu sürece bu korumadan yararlanır. Anayasanın tam metni Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden okunabilir. Uygulamada tartışma, kişinin iade kararı verildiği tarihte gerçekten Türk vatandaşı olup olmadığı noktasında çıkar.
Vatandaşlık kazanma kararı iptal edilen ve iptale karşı dava açan bir kişinin İran’a iadesi kabul edilmişti. Daire, Anayasa m. 38 ve m. 11/1-a uyarınca idari davaların akıbeti araştırılarak kişinin hâlen Türk vatandaşı olup olmadığının tespitini istedi. Kişinin suç tarihlerinde Türkiye’de bulunması nedeniyle fiilin TCK m. 8 uyarınca Türkiye’de işlenmiş sayılıp sayılmayacağının da incelenmesi gerektiğini belirterek kararı bozdu.
Türk vatandaşı iade edilmiyorsa yurt dışındaki suç cezasız mı kalır?
Türk vatandaşının iade edilmemesi, yurt dışında işlediği suçun cezasız kalacağı anlamına gelmez. TCK m. 11 uyarınca alt sınırı en az bir yıl hapis olan bir suçu yabancı ülkede işleyen vatandaş, Türkiye’de bulunuyor ve o ülkede hüküm verilmemişse Türk mahkemesinde yargılanır. Yabancı devlet de dosyasını Türkiye’ye devredebilir.
6706 sayılı Kanun m. 23, yabancı devletlerde işlenen suçlarla ilgili soruşturma ve kovuşturmaların Türkiye tarafından devralınmasına imkân tanır. Yurt dışında kesinleşmiş bir mahkûmiyet varsa, cezanın Türkiye’de çekilmesi hükümlü nakli yoluyla yurt dışındaki cezanın Türkiye’de infazı başlığında açıklanan yollarla gündeme gelir. İade istemi kabul edilmeyen yabancı da TCK m. 12/3 şartlarıyla Adalet Bakanının istemiyle Türkiye’de yargılanabilir. Yargılama şartlarını yurt dışında işlenen suçun Türkiye’de yargılanma şartları yazımızda ayrıntılı anlattık.
Yabancı bir kişi hangi şartlarla iade edilir?
Yabancı bir kişi, 6706 sayılı Kanun m. 10 uyarınca yabancı ülkede işlenen bir suç nedeniyle o ülkede soruşturma, kovuşturma veya mahkûmiyet bulunuyorsa talep üzerine iade edilebilir. Fiilin hem talep eden devlet hukukuna hem Türk hukukuna göre suç olması ve kanunda öngörülen asgari ceza eşiğini karşılaması gerekir.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Soruşturma veya kovuşturma aşaması | Üst sınırı en az bir yıl hürriyeti bağlayıcı ceza gerektiren suç | m. 10/2 |
| Kesinleşmiş mahkûmiyet | Hükmolunan ceza en az dört ay hürriyeti bağlayıcı ceza | m. 10/2 |
| Hususilik ilkesi | Kişi yalnız iade kararına dayanak suçlardan yargılanır veya cezası infaz edilir | m. 10/4 |
| Hâkim önüne çıkarma | Yakalamadan itibaren en geç 24 saat | m. 14/3 |
| Geçici tutuklama (mütekabiliyet) | En fazla 40 gün | m. 14/4 |
| Tutukluluk incelemesi | En geç 30 günlük aralarla | m. 16/2 |
| Yargıtay incelemesi | Temyiz başvurusu üç ay içinde sonuçlandırılır | m. 18/4 |
| İade kararının verilmemesi | Kabul kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde karar yoksa koruma tedbirleri kalkar | m. 16/3 |
Birden fazla devlet iade isterse önceliği Merkezî Makam belirler (m. 10/3). Yabancı, iade sürecinde Merkezî Makamın görüşü alınmadan sınır dışı edilemez (m. 12).
Hangi hâllerde iade talebi reddedilir?
İade talebi, 6706 sayılı Kanun m. 11/1’de sayılan hâllerden biri varsa kabul edilmez. Bunlar; kişinin Türk vatandaşı olması, ırk, din veya siyasi görüş nedeniyle kovuşturma ya da kötü muamele riski, fiilin siyasi veya sırf askerî suç olması, Türkiye’nin yargılama yetkisine girmesi, zamanaşımı veya af, Türkiye’de daha önce hüküm verilmiş olması ve ölüm cezasıdır.
Fiilin Türkiye Devletinin güvenliğine karşı ya da bir Türk vatandaşının veya Türk tüzel kişisinin zararına işlenmesi de mutlak ret sebebidir (m. 11/1-c-3). Soykırım ve insanlığa karşı suçlar siyasi suç sayılmaz (m. 11/2); ölüm cezası riskinde yeterli teminat verilirse iade kabul edilebilir (m. 11/3). Kişinin on sekiz yaşından küçük olması, uzun süredir Türkiye’de yaşaması veya evli olması gibi durumlar ise ancak orantısızlık varsa takdiren ret sebebi olur (m. 11/4).
Silahlı terör örgütüne üyelik suçlamasıyla yapılan iade talebinde ilk derece mahkemesi, m. 11/1-c-3 ve c-4 bentlerine dayanarak talebin kabul edilebilir olmadığına karar vermişti; Daire, savcının temyizini reddederek kararı onadı.
Kırmızı bültenle yakalanan kişi hemen iade edilir mi?
Kırmızı bültenle yakalanan kişi hemen iade edilmez. Kırmızı bülten, bir ülkenin aradığı kişinin yakalanması için Interpol aracılığıyla üye ülkelere duyurulan uluslararası arama bildirimidir; kendi başına iade kararı değildir. Türkiye’de yakalanan kişi hakkında önce geçici tutuklama aşaması, sonra ağır ceza mahkemesindeki iade yargılaması işler.
6706 sayılı Kanun m. 14 uyarınca iade talebi henüz Merkezî Makama ulaşmadan da, kuvvetli şüphe varsa ilgili devletin talebi ve Merkezî Makamın uygun bulmasıyla kişi geçici olarak tutuklanabilir. Yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde sulh ceza hâkimi önüne çıkarılır; hâkim önce rızaya dayalı iade imkânını ve sonuçlarını anlatır. Tutuklama yerine CMK m. 109 kapsamında adli kontrol de uygulanabilir; mütekabiliyette süre en fazla kırk gündür ve evrak gelmezse tedbir kalkar (m. 14/4-6). Türkiye’nin kendi aradığı kişiler bakımından kırmızı bültenin etkisini kırmızı bülten ve yurt dışındaki sanığın yargılanması yazımızda ele aldık. Türkiye de yurt dışındaki bir kişinin iadesini aynı eşiklerle, m. 22 uyarınca adli merciler aracılığıyla ister; bu kişilerin Türkiye’deki dosyalarını yurt dışından Türkiye’deki davaların takibi rehberimizde anlattık.
Suçluların iadesi süreci nasıl işler?
Suçluların iadesi süreci, yabancı devletin talebiyle başlar; Adalet Bakanlığı ön inceleme yapar, şartları taşıyan talep yetkili ağır ceza mahkemesi nezdindeki Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir. Mahkemenin kabul kararı kesinleşse bile iade, bakanlıkların görüşü ve Cumhurbaşkanının onayı olmadan gerçekleşmez.
- 01
Talep ve Merkezî Makam incelemesi
Adalet Bakanlığı talebi inceler, ek belge isteyebilir, şartları taşımayan talebi reddeder (m. 13).
- 02
Ağır ceza mahkemesinde yargılama
Kişinin bulunduğu yer, bilinmiyorsa Ankara ağır ceza mahkemesi yetkilidir; kişiye rızaya dayalı iade sorulur (m. 15, 17, 18).
- 03
Kabul edilebilirlik kararı ve temyiz
Kabul edilebilir veya edilemez kararına karşı temyiz yolu açıktır; Yargıtay üç ay içinde karar verir (m. 18/4).
- 04
Bakanlıkların görüşü ve onay
Dışişleri ve İçişleri bakanlıklarının görüşüyle Adalet Bakanı teklif eder, Cumhurbaşkanı onaylar (m. 19/1).
- 05
Teslim
Teslim ilgili bakanlıklarla yürütülür; Türkiye’de başka dava veya infaz varsa teslim ertelenebilir (m. 20).
Türkiye’den yabancı devlete iade süreci
Kişinin toplam tutukluluk süresi, iade talebine konu suçtan alabileceği veya mahkûm olduğu cezanın infaz süresini geçemez (m. 16/4).
Rızaya dayalı iade nedir, kabul edilirse ne olur?
Rızaya dayalı iade, kişinin rızasıyla normal iade yargılaması yapılmadan talep eden devlete teslimini sağlayan hızlı usuldür. 6706 sayılı Kanun m. 17 uyarınca mahkeme, rızadan önce kişiye CMK’daki haklarını ve bu usulün hukuki sonuçlarını anlatmak, kabul edip etmediğini kendisine sormak zorundadır.
Rıza beyanı mahkemenin incelemesini tamamen ortadan kaldırmaz; mahkeme yine talebin Kanun ve anlaşmalara göre kabul edilebilir olup olmadığına karar verir, bu karara karşı itiraz edilebilir ve kararın yerine getirilmesi Merkezî Makamın onayına bağlıdır (m. 17/3-4). Rıza verilmezse m. 18’deki iade yargılaması uygulanır.
Hapis cezasının infazı için Almanya’ya iade talebinde mahkeme, iadesi istenen kişinin kendi beyanını almadan yalnız müdafiin beyanıyla yetinmişti. Daire, kişiye rızaya dayalı iadenin mahiyeti ve sonuçları anlatılıp bu usulü kabul edip etmediği sorulmadan hüküm kurulmasını savunma hakkının kısıtlanması saydı. Ayrıca kişinin Türk vatandaşlığına başvurusunun araştırılmamasını ve hükümde hususilik ilkesine yer verilmemesini de bozma sebebi yaptı.
İade kararına itiraz edilir mi, temyiz süresi ne kadar?
İade kararına karşı kanun yolu, kararın türüne göre değişir. Ağır ceza mahkemesinin iade yargılaması sonunda verdiği kabul edilebilir veya edilemez kararına karşı temyiz yoluna gidilir; süre CMK m. 291 uyarınca gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır. Rızaya dayalı usulde verilen karara karşı ise itiraz yolu öngörülmüştür.
Sulh ceza hâkiminin geçici tutuklama veya adli kontrol kararına, CMK m. 268 uyarınca kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. Tutuklu kişinin durumu ağır ceza mahkemesince en geç otuz günde bir incelenir (6706 sayılı Kanun m. 16/2).
Uyuşturucu madde ticareti suçlaması nedeniyle İspanya’ya iade talebinin kabul edilebilir bulunmasını isabetli gören Daire, hükümde 6706 sayılı Kanun m. 10/4 ve Suçluların İadesine Dair Avrupa Sözleşmesi m. 14’teki hususilik ilkesinin gözetilmemesini hukuka aykırı buldu. Hükme, kişinin yalnız iade kararına dayanak suçlardan yargılanabileceği ibaresini ekleyerek düzeltti ve onadı.
Uygulamada sık yapılan hatalar
Suçluların iadesi dosyalarında sık görülen hatalar şunlardır:
- Rızaya dayalı iade sorusuna, sonuçlarını bilmeden “kabul ediyorum” demek; bu beyan normal iade yargılamasını devre dışı bırakır.
- Türk vatandaşlığı başvurusu, vatandaşlık iptaline karşı açılmış dava veya çifte vatandaşlık belgelerini dosyaya sunmamak.
- Fiilin Türkiye’de işlenmiş sayılabileceğini ya da Türkiye’de aynı fiilden soruşturma bulunduğunu ileri sürmemek; bu durum m. 11/1-c-4 kapsamında ret sebebidir.
- Gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren işleyen iki haftalık temyiz süresini kaçırmak.
Sonuç ve değerlendirme
Suçluların iadesinde Türk vatandaşı bakımından cevap nettir: Anayasa m. 38/son ve 6706 sayılı Kanun m. 11/1-a, Uluslararası Ceza Divanı dışında iadeye izin vermez; fiil ise Türkiye’de yargılama veya kovuşturmanın devri yoluyla ele alınır. Yabancılarda iade; ceza eşiği, ret sebepleri, mahkeme kararı ve Cumhurbaşkanı onayına bağlıdır. Diğer rehberler için makaleler dizinimize bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Çifte vatandaş Türk vatandaşı başka ülkeye iade edilir mi?
Hayır. 6706 sayılı Kanun m. 11/1-a, iadesi istenen kişinin Türk vatandaşı olmasını ret sebebi sayar ve ikinci bir vatandaşlığa göre ayrım yapmaz. Kişi Türk vatandaşlığını koruduğu sürece yabancı ülkeye verilemez; vatandaşlığın kaybı veya iptali ayrıca incelenir.
Kırmızı bülten çıkan kişi Türkiye’de yakalanırsa ne olur?
Kişi, iade amacıyla yakalanırsa en geç yirmi dört saat içinde sulh ceza hâkimi önüne çıkarılır. Hâkim, rızaya dayalı iade imkânını anlattıktan sonra geçici tutuklama veya adli kontrol kararı verir. Kişi Türk vatandaşıysa iade edilemez; yabancıysa süreç ağır ceza mahkemesindeki iade yargılamasıyla devam eder.
Geçici tutuklama ne kadar sürer?
Geçici tutuklama süresi, Türkiye ile talep eden devlet arasındaki uluslararası anlaşmaya göre belirlenir. Anlaşma yoksa ve mütekabiliyet ilkesi uygulanıyorsa süre en fazla kırk gündür. Bu sürede iade evrakı gelmezse 6706 sayılı Kanun m. 14/6 uyarınca geçici tutuklama veya adli kontrol kararı kaldırılır.
İade kararına karşı hangi kanun yoluna gidilir?
Ağır ceza mahkemesinin iade yargılaması sonunda verdiği karara karşı temyiz yoluna gidilir (6706 sayılı Kanun m. 18/4). Temyiz süresi, CMK m. 291 uyarınca hükmün gerekçesiyle tebliğinden itibaren iki haftadır. Rızaya dayalı iade usulünde verilen karara karşı ise itiraz yolu öngörülmüştür.
Mahkeme iadeyi kabul ederse kişi hemen teslim edilir mi?
Hayır. Kabul edilebilirlik kararı kesinleştikten sonra Dışişleri ve İçişleri bakanlıklarının görüşü alınır, Adalet Bakanı teklif eder ve Cumhurbaşkanı onaylar. Türkiye’de başka bir dava veya infaz varsa teslim ertelenebilir.
Türk vatandaşı iade edilmezse yurt dışındaki suçu cezasız mı kalır?
Kalmaz. TCK m. 11 şartları varsa kişi Türkiye’de yargılanır; yabancı devlet de kovuşturmayı 6706 sayılı Kanun m. 23 uyarınca Türkiye’ye devredebilir.
Vatandaşlık durumu, fiilin Türkiye’de işlenmiş sayılıp sayılmadığı, ret sebepleri ve geçici tutuklamanın süresi dosyanın seyrini belirler. Bu unsurları belgeleriyle birlikte inceleyebiliriz.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, Kartal’daki Çalışkan Hukuk Bürosu’nda ceza hukuku alanında çalışmaktadır. Yurt dışıyla bağlantılı ceza dosyalarında; kırmızı bülten ve geçici tutuklama aşaması, iade yargılamasındaki ret sebepleri, rızaya dayalı iade beyanı ve temyiz süreçleriyle ilgilenmektedir. Bu yazı, Anayasa m. 38, 6706 sayılı Kanun ile TCK ve CMK’nın ilgili maddelerinin güncel metinleri ve tam metni incelenen Yargıtay kararları esas alınarak hazırlanmıştır.
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.