Telefona ve Bilgisayara El Koyma: Süreler ve Geri Alma

Kısa cevap: Telefona ve bilgisayara el koyma kural olarak hâkim kararıyla yapılır; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının, savcıya ulaşılamazsa kolluk amirinin yazılı emriyle de mümkündür. Hâkim kararı olmaksızın yapılan işlem yirmi dört saat içinde onaya sunulur ve onay gelmezse genel el koyma kendiliğinden kalkar (CMK m.127). Şifre çözülüp kopyalar alındıktan sonra cihaz gecikme olmaksızın iade edilir (m.134/2).

Cihazına el konulan kişinin aklındaki iki soru genellikle aynıdır: bu işlem usulüne uygun mu yapıldı ve telefonumu ne zaman geri alırım? İkisinin cevabı da aynı yerde, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun koruma tedbirlerine ilişkin hükümlerinde bulunur — ancak telefona el koyma bakımından kanun tek değil, iki ayrı rejim öngörmüştür.

Bu yazıda el koyma kararının kim tarafından verilebileceğini, hâkim onayı sürelerini, iade koşullarını, itiraz yolunu ve haksız el koymada tazminat istemini ele alıyoruz. Süreleri kaçırmamak bakımından hangi belgenin hangi tarihi taşıdığı belirleyicidir.

El Koyma Kararını Kim Verebilir?

Kısa Cevap: El koyma kural olarak hâkim kararıyla yapılır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle kolluk görevlileri el koyma işlemini gerçekleştirebilir (CMK m.127/1). Bu üç kademeli yapı bir tercih değil, sıralı bir istisna düzenidir.

İşlemin dayanağı m.123’tür: ispat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerleri muhafaza altına alınır; yanında bulunduran kişinin rızasıyla teslim etmediği eşyaya el konulabilir (m.123/1-2). 27 Aralık 2020 tarihli 7262 sayılı Kanunla eklenen fıkraya göre muhafaza altına alınan veya el konulan değerlerin kıymeti tespit edilir (m.123/3).

Arama ile El Koyma Aynı Şey mi?

Hayır. Arama, delilin bulunmasına yönelik bir işlemdir; el koyma ise bulunan eşyanın alıkonulmasıdır. İkisi çoğu zaman peş peşe gerçekleşir, ancak ayrı hükümlere ve ayrı koşullara tabidir. Dosyada hangi işlemin hangi kararla yapıldığı ayrı ayrı denetlenmelidir.

Arama bakımından özellikle iki nokta gözden kaçar. Birincisi, konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama yalnız hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir; bu yerlerde kolluk amirinin emri yeterli değildir (CMK m.119/1). İkincisi, arama karar veya emrinde geçerli olacağı zaman süresinin açıkça gösterilmesi zorunludur (m.119/2-c).

İnceleme kopyasının bütünlüğünün nasıl doğrulandığı ve teknik bulgunun sınırı için hash eşleşmesi ve delil değeri yazımızı inceleyebilirsiniz.

Hâkim Onayı Ne Zaman Gerekir, Süreler Nedir?

Kanun burada ikiye ayrılır ve bu ayrım uygulamada en çok gözden kaçan noktadır. Cihazın fiziken alınması genel el koyma rejimine, içindeki verilerin aranması ve kopyalanması ise bilgisayar ve kütüklerinde arama rejimine tabidir.

Farkı somutlaştıralım. Genel el koymada hâkim, kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; açıklamazsa el koyma kendiliğinden kalkar (m.127/3). Bilgisayar incelemesinde ise hâkim en geç yirmi dört saat içinde karar verir; süre dolar veya hâkim aksine karar verirse çıkarılan kopyalar ve çözümü yapılan metinler derhâl imha edilir (m.134/1).

Yani biri tedbirin kendisini sona erdirir, diğeri elde edilen veriyi ortadan kaldırır. Dosyada hangi rejimin uygulandığı, hangi tarihin esas alınacağını da belirler.

El Koyma Sırasında Hangi Kayıtlar Tutulur?

İşlem tutanağa bağlanır ve tutanağa işlemi yapan kolluk görevlisinin açık kimliği geçirilir (CMK m.127/2). El koyma işlemi ayrıca suçtan zarar gören mağdura gecikmeksizin bildirilir (m.127/5).

Bilgisayar ve kütüklerine el koymada iki kayıt daha zorunludur: sistemdeki bütün verilerin yedeklemesi yapılır (m.134/3) ve bu yedekten bir kopya çıkarılarak şüpheliye veya vekiline verilir, durum tutanağa geçirilerek imza altına alınır (m.134/4).

Bu son kural savunma açısından belirleyicidir. Savunmanın incelemeyi bağımsız biçimde değerlendirebilmesi, kendisine verilen kopyanın varlığına bağlıdır. Kopya verilmemişse bu durumun tutanak üzerinden tespit edilmesi gerekir.

Cihaz Ne Zaman Geri Verilir?

İade için üç ayrı yol vardır ve hepsi ayrı bir koşula bağlıdır. En hızlısı m.134/2’dir: şifrenin çözülmesi ve gerekli kopyaların alınması hâlinde el konulan cihazlar gecikme olmaksızın iade edilir. Bu hüküm, incelemenin tamamlanmasından sonra cihazın elde tutulmasına dayanak bırakmaz.

İade İstemi Nasıl Yapılır, Reddedilirse Ne Olur?

Geri verme kararı re’sen veya istem üzerine Cumhuriyet savcısı, hâkim ya da mahkeme tarafından verilir (CMK m.131/1). Ayrıca zilyedliğinde eşya bulunan kimse, bu konuda her zaman hâkimden bir karar verilmesini isteyebilir (m.127/4) — bu yetki, soruşturmanın aşamasından bağımsızdır.

İstemin reddi hâlinde itiraz edilebilir (m.131/1). İtiraz, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde kararı öğrendiğiniz günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie verilecek dilekçeyle yapılır (m.268/1). Kararına itiraz edilen merci itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; yerinde görmezse en çok üç gün içinde incelemeye yetkili mercie gönderir (m.268/2).

Bir başka ihtimal de cihazın iade edilmeden elden çıkarılmasıdır. El konulan eşya, zarara uğraması veya değerinde esaslı ölçüde kayıp meydana gelme tehlikesi varsa hükmün kesinleşmesinden önce elden çıkarılabilir; karar soruşturmada hâkim, kovuşturmada mahkeme tarafından verilir ve karar verilmeden önce eşyanın sahibi dinlenir (m.132).

Şifreyi Vermek Zorunda mıyım?

Kanun, cihazın şifresinin verilmesini bir yükümlülük olarak düzenlememiştir. Şüphelinin ifade alınması sırasındaki yükümlülüğü, yalnızca kimliğine ilişkin soruları doğru olarak cevaplandırmakla sınırlıdır (CMK m.147/1-a). Buna karşılık yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamanın kanunî bir hak olduğu kendisine söylenir (m.147/1-e).

Ancak tablonun ikinci yarısı da görülmelidir. CMK m.134/2, şifrenin çözülememesinden dolayı sisteme girilememesi veya gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması hâlinde cihaza el konulabileceğini öngörür. Yani şifreyi vermemek hukuken yaptırıma bağlanmamıştır; fakat fiilî sonucu, cihazın çözüm işlemi tamamlanana kadar elde kalmasıdır.

Bu iki hükmün birlikte okunması gerekir: ortada bir açıklama zorunluluğu yoktur, ama tercihin pratik bir bedeli olabilir. Hangi yolun tercih edileceği dosyanın içeriğine göre değerlendirilmesi gereken bir savunma kararıdır ve genel bir kural olarak ortaya konulamaz.

Başkasına Ait Cihaza El Konulabilir mi?

Evet. Kanun, el koymayı şüpheli veya sanığın eşyasıyla sınırlamamıştır; m.131/1 açıkça “şüpheliye, sanığa veya üçüncü kişilere ait elkonulmuş eşya” ifadesini kullanır. Aile bireylerine, işverene ya da bir başkasına ait cihaz da ispat aracı olarak yararlı görülüyorsa muhafaza altına alınabilir.

Bu durumda eşyanın sahibi, soruşturmanın tarafı olmasa dahi kendi başına bir hukuki konuma sahiptir. Zilyedliğinde eşya bulunan kimse, el koyma konusunda her zaman hâkimden bir karar verilmesini isteyebilir (m.127/4); geri verme istemi reddedilirse itiraz yolu ona da açıktır (m.131/1).

Ayrıca m.123/2’ye göre el koyma, eşyanın rızayla teslim edilmemesi hâlinde gündeme gelir. Rızayla teslim ile el koyma farklı hukuki işlemlerdir ve tutanakta hangisinin gerçekleştiği açıkça gösterilmelidir; bu ayrım sonradan itiraz ve iade taleplerinde dayanak oluşturur.

Koşulları Oluşmadan El Konulursa Tazminat İstenebilir mi?

Eşyasına koşulları oluşmadığı hâlde el konulan, eşyasının korunması için gerekli tedbirler alınmayan, eşyası amaç dışı kullanılan veya zamanında geri verilmeyen kişi, Devletten tazminat isteyebilir (CMK m.141/1-j). Hakkındaki arama kararı ölçüsüz bir şekilde gerçekleştirilen kişi bakımından da aynı imkân vardır (m.141/1-i).

Bu istem, koruma tedbirleri nedeniyle tazminat rejiminin bir parçasıdır; tutuklama bakımından işleyişi için haksız tutuklama tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.

Müstehcenlik ve NCMEC Dosyalarında Özellik Arz Eden Noktalar

Bildirime dayanan dosyalarda el koyma, soruşturmanın ilk ve çoğu zaman tek somut işlemidir. Dosyanın tamamı cihazdan çıkan bulguya dayandığı için, bulgunun elde ediliş biçimi doğrudan esasa etki eder.

Bu nedenle üç tarihin karşılaştırılması önem taşır: el koyma tutanağının tarihi, hâkim onayının tarihi ve inceleme raporunun tarihi. Raporun ispat gücüne ilişkin ayrı değerlendirme için NCMEC raporu tek başına mahkûmiyete yeter mi yazımıza, soruşturmanın genel seyri için bildirim sonrası süreç yazımıza bakabilirsiniz.

Suç tipinin genel çerçevesi için müstehcenlik suçu yazımız ayrıca incelenebilir.

Sonuç ve Değerlendirme

Telefona ve bilgisayara el koymada belirleyici olan, tedbirin uygulanmış olması değil, kanunun aradığı kademelerin ve sürelerin işletilmiş olmasıdır. Hâkim kararı asıldır; savcı ve kolluk amiri yetkisi istisnadır ve her istisna sonradan onaya bağlıdır.

Süreler saat üzerinden işlediği için tutanak ve kararlardaki tarihlerin karşılaştırılması, dosyanın erken aşamasında yapılması gereken bir incelemedir. Onay alınmamışsa genel el koyma kendiliğinden kalkar; bilgisayar incelemesinde ise elde edilen kopyaların imhası gündeme gelir.

İade bakımından kanun açıktır: inceleme tamamlandıktan sonra cihazın elde tutulması için dayanak kalmaz. Somut olayın koşulları her dosyada farklılık gösterir; mevzuat metni için Ceza Muhakemesi Kanunu güncel hâline bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yazar Hakkında

Av. Burakhan Çalışkan, İstanbul Barosu levhasına kayıtlı olup Kartal’daki bürosunda koruma tedbirlerine ilişkin uyuşmazlıkları yürütmektedir. Dijital cihazlara el konulan dosyalarda; el koyma kararının dayanağının ve hâkim onayı sürelerinin denetlenmesinden yedekleme ve kopya verme yükümlülüklerinin tutanak üzerinden incelenmesine, iade istemlerinin hazırlanmasından ret kararlarına itiraz ve koruma tedbiri nedeniyle tazminat istemlerine kadar şüpheli ve sanık müdafiliği yapmaktadır. İletişim: 0 506 976 23 55 — Cevizli Mahallesi, Ulubey Sokak, No: 4A D: 46, Kartal/İstanbul.

Hukuki Sorumluluk Reddi

Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.