Kısa cevap: 5607 sayılı Kanun’un 3. maddesinin yirmi üçüncü fıkrasına göre kaçak eşyanın değeri fahiş ise verilecek cezalar yarısından bir katına kadar artırılır; değerin hafif olması hâlinde cezalar yarısına kadar, pek hafif olması hâlinde ise üçte birine kadar indirilir. Kanun bu üç kategori için sayısal bir eşik belirlemez; takdir mahkemeye aittir.
Aynı fiil nedeniyle yargılanan iki kişinin cezası, yalnızca ele geçirilen eşyanın değeri farklı olduğu için belirgin biçimde ayrışabilir. Bu yazıda kaçakçılıkta eşya değeri ceza ilişkisini; fahiş, hafif ve pek hafif kavramlarını, gümrüklenmiş değerin nasıl hesaplandığını ve bu hesaba nasıl itiraz edilebileceğini doğrulanmış kanun metni üzerinden ele alıyoruz.
El konulan eşya hakkında kısa sürede tasfiye kararı verilebildiğinden, değere ilişkin itirazın erken aşamada dosyaya girmesi önem taşır. Yazıda anlatılanlar genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza özgü bir değerlendirme için bize ulaşabilirsiniz.
Eşyanın değeri cezayı hangi oranlarda değiştirir?
Kısa Cevap: 5607 m. 3/23 üç kademe öngörür. Fahiş değerde cezalar yarısından bir katına kadar artırılır. Hafif değerde yarısına kadar, pek hafif değerde ise üçte birine kadar indirim yapılır. İndirim hükümleri 14/4/2020 tarihli ve 7242 sayılı Kanun’la maddeye eklenmiştir.
Fıkranın kapsamı geniştir: metin “yukarıdaki fıkralarda tanımlanan suçların konusunu oluşturan eşya” ifadesini kullandığından, 3. maddedeki suç tiplerinin tamamı bakımından uygulanabilir. Bu yönüyle değer hükmü, yalnızca belirli bir eşya grubuna özgü olan onuncu fıkradan farklıdır.
Oranların “kadar” ifadesiyle yazılmış olması da önemlidir. Kanun sabit bir oran değil, üst sınır belirler; mahkeme somut olaya göre bu sınıra kadar bir artırım veya indirim uygular. Dolayısıyla savunmanın hedefi yalnızca kategorinin kendisi değil, uygulanacak oranın da gerekçelendirilmesidir.
Hafif ve pek hafif değer için kanunda bir rakam var mı?
Hayır. 5607 sayılı Kanun, fahiş, hafif ve pek hafif değer kavramları için herhangi bir tutar, oran veya asgari ücret katsayısı belirlememiştir. Fıkra yalnızca kategorileri ve bunlara bağlanan azami artırım ve indirim oranlarını gösterir; sınıflandırmanın kendisi mahkemenin takdirindedir.
Bu boşluk, savunma açısından hem bir belirsizlik hem de bir imkândır. Belirsizliktir, çünkü aynı tutardaki eşya farklı dosyalarda farklı değerlendirilebilir. İmkândır, çünkü sabit bir eşik bulunmadığından değerin hafif ya da pek hafif sayılması gerektiği yönündeki talep somut gerekçelerle ileri sürülebilir: eşyanın tutarı, kişinin ekonomik durumu, olayın koşulları ve benzer nitelikteki uygulamalar bu gerekçenin parçası olabilir.
Kanun sayısal bir ölçüt vermediğinden, bu yazıda da doğrulanmamış bir tutar belirtilmemektedir. Değerin hangi kategoriye gireceği yönündeki değerlendirme her dosyada ayrı yapılmalıdır.
Gümrüklenmiş değer nedir, nasıl hesaplanır?
Gümrüklenmiş değer, Kanun’un 2. maddesinde tanımlanmıştır. Buna göre gümrüklenmiş değer; uluslararası kıymet sözleşmesine göre belirlenecek, ithal eşyası için eşyanın CIF kıymeti ile gümrük vergileri toplamını, ihraç eşyası için ise FOB kıymeti ile gümrük vergileri toplamını ifade eder. Gümrük vergileri kavramı da aynı maddede tanımlanır: gümrük idaresi veya başka idarelerce, eşyanın ithali veya ihracına bağlı olarak uygulanan vergiler ile diğer malî yükümlülükler.
Bu kavram iki ayrı yerde doğrudan sonuç doğurur. Birincisi, Kanun’un 15. maddesi uyarınca müsadere yaptırımının konusunu oluşturan eşyanın kaim değerinden gümrüklenmiş değer anlaşılır. İkincisi, 5. maddenin ikinci fıkrasındaki etkin pişmanlık indirimi, suç konusu eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katı kadar paranın Devlet Hazinesine ödenmesine bağlanmıştır. Bu ödemenin ayrıntıları için etkin pişmanlık yazımıza bakabilirsiniz.
Gümrüklenmiş değerin yüksek hesaplanması yalnızca ödenecek tutarı değil, dosyadaki değer tartışmasının zeminini de etkiler. Bu nedenle hesabın hangi verilere dayandığı ayrıca denetlenmelidir.
Değer tespitine nasıl itiraz edilir?
İtiraz, değerin kendisine değil öncelikle hesabın dayanağına yöneltilir. Değerlendirme, el koyma anında tutulan tutanaktan başlayarak gümrük idaresinin hesabına ve mahkemenin takdirine kadar uzanan bir zincir izler; bu zincirin her halkası ayrı ayrı denetlenebilir.
EŞYA DEĞERİNİN BELİRLENME SÜRECİ
Bu zincirde en sık gözden kaçan halka birincisidir. Tutanakta eşyanın türü, miktarı ve nitelikleri yeterince ayrıntılı gösterilmemişse, sonraki aşamalarda yapılan değer hesabının dayanağı da tartışmalı hâle gelir. Kanun, tutanağın hazır bulunan ilgililerce onanmak üzere okunmasını veya okumaları için kendilerine verilmesini, bu hususun tutanağa yazılarak imza ettirilmesini ve imzadan kaçınma hâlinde nedenlerinin tutanağa geçirilmesini öngörür.
Değer indirimi cezayı HAGB sınırına çekebilir mi?
Bu mümkün olabilir; ancak tek başına belirleyici değildir. Hafif değer nedeniyle cezanın yarısına kadar, pek hafif değer nedeniyle üçte birine kadar indirilmesi, sonuçta ortaya çıkan cezayı iki yıllık eşiğe yaklaştırabilir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması için CMK m. 231’deki diğer koşulların da ayrıca gerçekleşmesi gerekir.
Buna karşılık eşya akaryakıt veya tütün grubundaysa tablo değişir. 5607 m. 3/10 uyarınca bu gruptaki eşyada cezalar yarısından iki katına kadar artırılır ve bu fıkranın uygulanması suretiyle verilecek ceza üç yıldan az olamaz. Bu alt sınırın sonraki indirim sebepleri karşısındaki durumu somut olayda ayrıca değerlendirilmesi gereken bir sorundur. HAGB ve erteleme koşullarını ayrı bir yazıda ele aldık.
Sonuç ve Değerlendirme
Kaçak eşyanın değeri, 5607 sayılı Kanun bakımından yalnızca bir sayı değil, cezayı doğrudan belirleyen bir hukuki kategoridir. Fahiş değer cezayı yarısından bir katına kadar artırırken, hafif ve pek hafif değer sırasıyla yarısına ve üçte birine kadar indirim imkânı doğurur. Kanun bu kategoriler için sayısal bir eşik öngörmediğinden, sınıflandırma her dosyada ayrıca gerekçelendirilmelidir.
Bu nedenle savunmanın alanı yalnızca sonuçtaki kategori değil, ona giden hesabın tamamıdır: el koyma tutanağının ayrıntısı, eşyanın niteliğine ilişkin tespitin sağlıklı yapılıp yapılmadığı, gümrüklenmiş değerin hangi verilere dayandırıldığı ve uygulanan oranın gerekçelendirilip gerekçelendirilmediği ayrı ayrı denetlenebilir. Sonuç her dosyanın kendi koşullarına göre değişir. Kanun’un genel çerçevesi için 5607 sayılı Kanun rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kaç liranın altı “pek hafif değer” sayılır?
5607 sayılı Kanun bu kavramlar için herhangi bir tutar veya oran belirlememiştir. Fıkra yalnızca kategorileri ve azami indirim oranlarını gösterir; değerin hangi kategoriye gireceği mahkemenin takdirindedir ve dosyadaki somut verilere göre değerlendirilir.
Gümrüklenmiş değer ile piyasa değeri aynı şey midir?
Hayır. 5607 m. 2 uyarınca gümrüklenmiş değer, ithal eşyasında CIF kıymet ile gümrük vergilerinin, ihraç eşyasında FOB kıymet ile gümrük vergilerinin toplamıdır. Perakende satış fiyatı bu tanımın parçası değildir; hesap vergisel bileşenleri de içerir.
Eşya tasfiye edildiyse değerine itiraz edebilir miyim?
Tasfiye, itiraz hakkını ortadan kaldırmaz. 5607 m. 16/1 tasfiye öncesinde mümkünse numune alınmasını, mümkün değilse eşyanın ayırt edici özelliklerinin tespitini öngörür. Bu tespitlerin yeterliliği ve değer hesabının dayanağı yargılama sırasında tartışılabilir.
Değer indirimi ile etkin pişmanlık indirimi birlikte uygulanır mı?
İkisi ayrı hukuki dayanaklara sahiptir: değer indirimi m. 3/23’ten, etkin pişmanlık indirimi m. 5/2’den kaynaklanır. Koşulları ayrı ayrı gerçekleştiğinde her ikisinin de gündeme gelmesi mümkündür; ancak m. 5/3 uyarınca mükerrirlik veya örgüt hâlinde etkin pişmanlık indirimi uygulanmaz.
Tasfiye edilen eşya için sonradan tazminat alabilir miyim?
5607 m. 16/2 uyarınca satılarak tasfiye edilen eşya veya taşıtların satış bedeli emanet hesabına alınır; iadesine karar verilmesi hâlinde bu bedel, Gümrük Kanunu’nun 180. maddesi çerçevesinde el koyma tarihinden iade tarihine kadar kanunî faiziyle birlikte hak sahibine ödenir.
Gümrüklenmiş değerin hangi verilere dayandırıldığı, hem ceza oranını hem de etkin pişmanlık tutarını belirler. Yazıda anlatılanlar genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza özgü bir değerlendirme için bize ulaşabilirsiniz.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, İstanbul Barosu’na kayıtlı olarak Kartal’daki Çalışkan Hukuk Bürosu’nda ceza hukuku alanında çalışmaktadır. 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamındaki dosyalarda gümrüklenmiş değer hesabının denetlenmesi, el koyma tutanaklarındaki eşya tespitinin yeterliliği ve eşyanın değerine bağlı artırım ile indirim hükümlerinin uygulanması üzerinde durduğu başlıklar arasındadır. Tasfiye edilen eşya bakımından satış bedelinin iadesi ve etkin pişmanlık ödemesinin hesaplanması da bu dosyalardaki çalışma alanına girmektedir. Kendisine 0 506 976 23 55 numaralı telefondan ulaşılabilir.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
Bu yazıda atıf yapılan kanun metnine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşabilirsiniz: 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu
