Kısa cevap: Kural olarak arama, hâkim kararına dayanır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle de arama yapılabilir (CMK m.119/1). Ancak konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda kolluk amirinin emri yeterli değildir; bu yerlerde hâkim kararı ya da Cumhuriyet savcısının yazılı emri aranır.
Sokakta durdurulup üstünün veya aracının aranması, vatandaşların kolluk görevlileriyle en sık karşılaştığı işlemlerden biridir. Ancak her arama aynı hukuki temele dayanmaz: adli arama ile önleme araması farklı kanunlara, farklı amaçlara ve farklı karar mercilerine tabidir. Bu yazıda arama kararını kimin verebileceği, hangi hâllerde arama kararı aranmadığı, adli arama ile önleme araması arasındaki farkın ne olduğu ve hukuka aykırı bir aramada elde edilen delilin akıbetinin ne olacağı ele alınmaktadır.
Aramanın usulüne aykırılığı, elde edilen delilin hükme esas alınamaması sonucunu doğurabilir.
Arama Kararını Kim Verebilir?
Kısa Cevap: CMK m.119/1 uyarınca arama, kural olarak hâkim kararı üzerine yapılır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri, savcıya ulaşılamayan hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emri yeterli olabilir. Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar bakımından ise bu zincir kısalır: buralarda yalnızca hâkim kararı veya Cumhuriyet savcısının yazılı emri geçerlidir.
Arama Kararında Neler Yazılı Olmalıdır?
CMK m.119/2 uyarınca arama karar veya emrinde üç unsurun açıkça gösterilmesi gerekir: aramanın nedenini oluşturan fiil; aranılacak kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya da eşya; ve karar veya emrin geçerli olacağı zaman süresi. Bu unsurları taşımayan, örneğin süresiz ya da hangi fiile dayandığı belirtilmemiş genel nitelikte bir arama kararı, aramanın hukuka uygunluğu bakımından tartışma yaratır. Ayrıca m.119/3 uyarınca arama tutanağına işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır.
Hangi Hâllerde Arama Kararı Aranmaz?
Adlî ve Önleme Aramaları Yönetmeliği, arama kararı veya emri aranmayacak hâlleri açıkça saymıştır. Başlıcaları şunlardır:
- Hakkında tutuklama kararı, yakalama emri veya zorla getirme kararı bulunan kişi ile hakkında gıyabî tutuklama kararı verilen kaçak yakalandığında, üstünde ve yakalanması amacıyla konutunda, işyerinde, yerleşim yerinde, bunların eklentilerinde ve aracında yapılacak aramada
- Hâkim kararı, savcı emri ya da kolluk tarafından doğrudan yakalanan kişinin; kendisine, başkalarına veya kolluk görevlilerine zarar vermesini önlemek amacıyla yapılacak kaba üst aramasında
- Gözaltına alınan kişinin nezarethaneye konmadan önce yapılan üst aramasında
- Hukuka uygun şekilde yakalandıktan sonra kolluğun elinden kaçmakta olan kişilerin ya da işlenmekte olan veya az önce işlendiğini gösteren belirtiler bulunan bir suçun failinin takibi sırasında girdikleri araç, bina ve eklentilerinde yakalama amacıyla yapılacak aramalarda
Bu hâllerin ortak yönü, aramanın delil elde etmeye değil, yakalama işleminin güvenliğine ve kişinin fiilen ele geçirilmesine yönelik olmasıdır. Bu nedenle kaba üst araması ile delil aramaya yönelik ayrıntılı bir arama birbirinden ayrılır.
Adli Arama ile Önleme Araması Arasındaki Fark Nedir?
Adli arama, işlenmiş bir suçun şüphelisini, sanığını veya delillerini ele geçirmeye yönelik ve makul şüpheye dayanan bir ceza muhakemesi işlemidir; dayanağı Ceza Muhakemesi Kanunu’dur. Önleme araması ise henüz işlenmemiş bir suçun önlenmesine, kamu düzenini tehlikeye düşürebilecek silah, patlayıcı madde veya eşyanın tespitine yönelik idari nitelikte bir işlemdir. Önleme araması, sulh ceza hâkimi kararıyla veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülkî amirin yazılı emriyle yapılabilir.
Aradaki fark uygulamada önemli bir sonuç doğurur: önleme araması sırasında bir suç delili ile karşılaşılması hâlinde, durum derhâl Cumhuriyet başsavcılığına bildirilir ve elkoyma işlemi için savcıdan ayrıca yazılı emir istenir. Yani bir önleme araması kararı, kendiliğinden delil toplamaya yetki vermez.
Aramada İzlenen Süreç Nasıl İşler?
HUKUKA UYGUN BİR ARAMADA İZLENMESİ GEREKEN ADIMLAR
Hukuka Aykırı Aramada Bulunan Delil Kullanılabilir mi?
Hayır. Anayasa m.38/6, kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini düzenler. Bu ilke ceza muhakemesinde de somutlaşmıştır: CMK m.206/2-a uyarınca kanuna aykırı olarak elde edilmiş delil reddolunur; m.217/2 uyarınca yüklenen suç ancak hukuka uygun şekilde elde edilmiş delillerle ispat edilebilir. Uygulamada arama kararının hiç alınmamış olması, kararın kapsamının aşılması veya yönetmelikte öngörülen usul güvencelerine uyulmaması bu kapsamda değerlendirilir. Uyuşturucu dosyalarında bu tartışmanın nasıl yürüdüğüne dair somut bir örnek için üst aramasında uyuşturucu çıkarsa arama kararı şart mıdır yazımızı, delillerin genel değerlendirmesi için ise hukuka aykırı deliller mahkemede kullanılır mı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Sonuç ve Değerlendirme
Arama, kişinin özel hayatına ve konut dokunulmazlığına doğrudan müdahale eden bir koruma tedbiri olduğundan, kanun bunu sıkı usul kurallarına bağlamıştır. Kural hâkim kararıdır; savcı ve kolluk amirinin yetkisi istisnaidir ve konut ile işyeri bakımından kolluk amiri emri hiçbir şekilde yeterli değildir. Kaba üst araması gibi yakalamaya bağlı hâllerde ayrıca karar aranmaması ise bu tedbirin delil aramaya değil güvenliğe yönelik olmasından kaynaklanır. Bir aramanın hukuka uygunluğunun somut olayda değerlendirilmesi, elde edilen delilin akıbetini doğrudan etkilediğinden büyük önem taşır.
Sıkça Sorulan Sorular
Polis sokakta durdurup üstümü arayabilir mi?
Delil aramaya yönelik bir üst araması kural olarak hâkim kararına, gecikmesinde sakınca varsa savcı ya da kolluk amiri emrine dayanmalıdır. Yakalama sırasında güvenlik amacıyla yapılan kaba üst aramasında ise ayrıca karar aranmaz.
Aracımın aranması için de arama kararı gerekir mi?
Evet; araç araması da kural olarak arama kararına ya da yetkili makam emrine dayanmalıdır. Yakalama emri bulunan bir kişinin yakalanması amacıyla aracında yapılan aramada ise ayrıca karar aranmaz.
Evime kolluk amirinin emriyle girilebilir mi?
Hayır; konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama yalnızca hâkim kararı veya Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir (CMK m.119/1).
Arama sırasında komşuların bulunması zorunlu mu?
Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılabilmesi için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur (CMK m.119/4).
Önleme aramasında suç delili bulunursa ne olur?
Durum derhâl Cumhuriyet başsavcılığına bildirilir ve elkoyma işlemi için savcıdan ayrıca yazılı emir istenir; önleme araması kararı tek başına delil toplama yetkisi vermez.
Arama hukuka aykırıysa ne yapabilirim?
Aramanın hukuka aykırılığı savunmada ileri sürülerek elde edilen delilin hükme esas alınamayacağı ileri sürülebilir. Ayrıca ölçüsüz gerçekleştirilen arama, CMK m.141 kapsamında tazminat istemine de konu olabilir.
Yazıda anlatılanlar genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza özgü bir değerlendirme için bize ulaşabilirsiniz.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, İstanbul Barosu’na kayıtlı olarak Kartal merkezli hukuk bürosunda koruma tedbirleri ve delil hukuku başta olmak üzere ceza yargılaması alanındaki çalışmalarını sürdürmektedir. Arama işleminin hukuka uygunluğu, çoğu ceza dosyasında esasa ilişkin sonucu doğrudan etkilediğinden; bu tür dosyalarda arama karar ve tutanaklarının usul yönünden ayrıntılı incelenmesi yakından takip edilmektedir.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
