Kısa cevap: Denetimli serbestlikte idrar testine gitmemek yükümlülük ihlali kapsamında değerlendirilir ve denetimli serbestlik müdürlüğünce Cumhuriyet savcılığına bildirilir. Ancak tek bir devamsızlık kendiliğinden kamu davası açılması sonucunu doğurmaz: Türk Ceza Kanunu m. 191/4, kamu davası açılabilmesi için kişinin yükümlülüklere veya tedavinin gereklerine uygun davranmamakta ısrar etmesini arar. Belgelenmiş ve zamanında bildirilmiş geçerli bir mazeret varsa durum ayrıca değerlendirilir.
Bu ayrım, süreci yaşayan kişi için en kritik bilgidir ve çoğu zaman bilinmez. Bir testi kaçıran kişi genellikle dosyasının kapandığını, cezaevine gireceğini düşünerek paniğe kapılır. Oysa kanun “ısrar” unsurunu aradığından, tek seferlik bir aksama ile sistemli bir uyumsuzluk aynı sonucu doğurmaz. Bu rehberde testin yasal dayanağını, erteleme süresini, ihlalin gerçek sonuçlarını ve mazeret bildiriminin nasıl yapılması gerektiğini açıklıyoruz.
Mazeretin belgelenip müdürlüğe zamanında ulaştırılması, ihlal değerlendirmesinin yönünü değiştirir. Gecikme telafisi güç sonuçlar doğurur.
İdrar testinin yasal dayanağı nedir?
Kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın almak, kabul etmek, bulundurmak ya da kullanmak fiili Türk Ceza Kanunu‘nun 191. maddesinde düzenlenmiştir ve 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası öngörülür (m. 191/1).
Buna karşılık kanun, bu suçta doğrudan yargılamaya değil önce bir erteleme mekanizmasına yönelir. m. 191/2 uyarınca bu suçtan başlatılan soruşturmada, Ceza Muhakemesi Kanunu m. 171’deki şartlar aranmaksızın beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir. Cumhuriyet savcısı şüpheliyi, erteleme süresi içinde yükümlülüklere uymaması hâlinde doğabilecek sonuçlar konusunda uyarır; 28/3/2023 tarihli 7445 sayılı Kanun’la eklenen cümle uyarınca erteleme kararı kolluk birimlerine de bildirilir.
İdrar testi de bu çerçevenin içindedir. m. 191/3’ün son cümlesi açıktır: Cumhuriyet savcısı, erteleme süresi zarfında uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılıp kullanılmadığını tespit etmek için yılda en az iki defa şüphelinin ilgili kuruma sevkine karar verir. Yani test, keyfî bir uygulama değil kanunun öngördüğü bir denetim aracıdır.
Süreç ne kadar sürer?
Kısa Cevap: Erteleme süresi beş yıldır. Bu sürenin içinde uygulanan denetimli serbestlik tedbiri ise asgari bir yıldır ve denetimli serbestlik müdürlüğünün teklifi üzerine ya da resen Cumhuriyet savcısının kararıyla altışar aylık sürelerle en fazla iki yıl daha uzatılabilir (TCK m. 191/3, 7445 sayılı Kanun’la değişik).
Tablonun son iki satırı, sürecin iki olası çıkışını gösterir. İhlal olmadan tamamlanan bir denetimli serbestlik süreci, dava açılmadan kapanır ve kişi hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Bu, sürecin ciddiye alınmasını gerektiren asıl nedendir.
“İhlal” ne demek? Bir kez gitmemek yeterli mi?
Bu, yazının en kritik başlığıdır. TCK m. 191/4 kamu davası açılmasını gerektiren hâlleri üç bent hâlinde sayar:
- (a) Kendisine yüklenen yükümlülüklere veya uygulanan tedavinin gereklerine uygun davranmamakta ısrar etmesi
- (b) Tekrar kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alması, kabul etmesi veya bulundurması
- (c) Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanması
Teste gitmemek, (a) bendinin kapsamındadır. Ve bu bendin kanun metnindeki ifadesi “ısrar etmesi”dir. Bu kelime tesadüfen seçilmemiştir: kanun, tek seferlik bir aksamayı değil, yükümlülüğe uymama yönünde süreklilik gösteren bir tutumu aramaktadır.
Pratikte bunun anlamı şudur: bir testi kaçırmanız hâlinde durum denetimli serbestlik müdürlüğünce kayda geçirilir ve savcılığa bildirilir; ancak dosyanın kamu davasına dönüşüp dönüşmeyeceği, bu devamsızlığın tek başına mı kaldığına ve geçerli bir mazerete dayanıp dayanmadığına göre değerlendirilir. Buna karşılık (b) ve (c) bentlerinde “ısrar” aranmaz — madde kullanımı veya bulundurulması tek başına ihlal nedenidir.
Bu nedenle “bir kez gitmedim, artık her şey bitti” değerlendirmesi hukuken doğru değildir; aynı şekilde “nasılsa ısrar aranıyor, birkaç kez gitmesem de olur” değerlendirmesi de tehlikelidir. Tekrarlanan devamsızlık, tam olarak kanunun aradığı ısrar unsurunu oluşturur.
Mazeretiniz varsa ne yapmalısınız?
Geçerli bir mazeret, ihlal değerlendirmesinin yönünü değiştirir. Ancak mazeretin kendiliğinden dikkate alınması beklenemez; belgelenmesi ve zamanında bildirilmesi gerekir.
TESTE GİDEMEDİYSENİZ İZLENECEK YOL
Uygulamada en sık yapılan hata, mazeretin sözlü olarak iletilip belgelenmemesidir. Dosyada yalnızca “gelmedi” kaydı bulunuyorsa, sonradan ileri sürülen açıklamalar zemin kaybeder.
İhlal bildirilirse süreç nasıl işler?
YÜKÜMLÜLÜK İHLALİNDEN SONRAKİ AŞAMALAR
Son aşama özellikle önemlidir: erteleme, kanunun tanıdığı tek seferlik bir imkândır. m. 191/6, ihlal nedeniyle dava açıldıktan sonra aynı suç bakımından yeniden erteleme kararı verilmesini engeller. Bu nedenle mevcut denetimli serbestlik sürecinin korunması, sonraki her ihtimalden daha değerlidir.
Test pozitif çıkarsa durum farklı mı?
Evet, farklıdır. Teste gitmemek m. 191/4’ün (a) bendine, yani “ısrar” aranan bende girer. Buna karşılık madde kullanımının tespiti, (c) bendi kapsamındadır ve ısrar unsuru aranmaz. Bu nedenle pozitif sonuç, tek seferlik dahi olsa doğrudan ihlal nedeni oluşturabilir.
Ayrıca m. 191/5 uyarınca erteleme süresi zarfındaki tekrar kullanım, dördüncü fıkra uyarınca ihlal nedeni sayılır ve ayrı bir soruşturma ve kovuşturma konusu yapılmaz. Yani kişi hakkında iki ayrı dosya açılmaz; mevcut dosya üzerinden ilerlenir. Pozitif sonucun ayrıntılı değerlendirmesi için denetimli serbestlikte idrar testi pozitif çıkarsa ne olur? yazımıza bakabilirsiniz; testin nasıl yapıldığı ve sonuçların nasıl değerlendirildiği konusunda ise uyuşturucu suçlarında idrar testi ve sonuçları yazımızı inceleyebilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Mazereti sözlü bildirmek: Belgelenmeyen ve yazılı olarak sunulmayan mazeret, dosyada karşılık bulmaz.
- Bildirimi geciktirmek: Devamsızlıktan günler sonra yapılan açıklama, inandırıcılığını yitirir.
- Adres ve iletişim bilgisini güncellememek: Tebligat ve çağrıların ulaşmaması, devamsızlığın ardı ardına kaydedilmesine yol açar.
- Tek devamsızlığı telafi etmeye çalışmamak: Yeni randevu talep edilmemesi, tutumun süreklilik gösterdiği izlenimini güçlendirir.
- Süreci hafife almak: İhlalsiz tamamlanan bir süreç kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla kapanır; bu imkânın tek seferlik olduğu gözden kaçırılmamalıdır.
Denetimli serbestlik kapsamındaki diğer yükümlülüklerin ihlaline ilişkin genel çerçeve için imza şartına uymazsam ne olur? yazımızı, sürecin bütününe ilişkin değerlendirme için uyuşturucu kullanma suçu denetimli serbestlik programı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Sonuç ve değerlendirme
Denetimli serbestlikte idrar testine gitmemek, yükümlülük ihlali kapsamında değerlendirilen ve savcılığa bildirilen bir durumdur. Ancak kanun, kamu davası açılması için TCK m. 191/4’ün (a) bendinde “uygun davranmamakta ısrar” unsurunu aramaktadır. Bu nedenle tek bir devamsızlık ile sistemli bir uyumsuzluk aynı sonucu doğurmaz.
Belirleyici olan üç şey vardır: mazeretin belgelenip zamanında bildirilmesi, devamsızlığın tekrarlanmaması ve sürecin geri kalanındaki uyum. Süreç ihlalsiz tamamlandığında m. 191/7 uyarınca kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir ve dosya dava açılmadan kapanır. Buna karşılık ihlal nedeniyle dava açılırsa, m. 191/6 uyarınca aynı suç bakımından yeniden erteleme imkânı doğmaz. Her dosyanın sonucu somut duruma ve dosyadaki kayıtlara göre değişir.
Sıkça Sorulan Sorular
Denetimli serbestlikte idrar testine gitmezsem ne olur?
Teste gitmemek yükümlülük ihlali kapsamında değerlendirilir ve denetimli serbestlik müdürlüğünce Cumhuriyet savcılığına bildirilir. Ancak TCK m. 191/4 uyarınca kamu davası açılabilmesi için yükümlülüklere uygun davranmamakta ısrar edilmesi aranır; tek bir devamsızlığın sonucu somut duruma ve mazerete göre değerlendirilir.
Bir kez gitmemek doğrudan dava açılmasına yol açar mı?
Kanun metni “uygun davranmamakta ısrar etmesi” ifadesini kullanır. Bu nedenle tek bir devamsızlık kendiliğinden kamu davası açılması sonucunu doğurmaz; tutumun süreklilik gösterip göstermediği ve geçerli bir mazeretin bulunup bulunmadığı değerlendirilir.
İdrar testi yılda kaç kez yapılır?
TCK m. 191/3 uyarınca Cumhuriyet savcısı, erteleme süresi zarfında uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılıp kullanılmadığını tespit etmek için yılda en az iki defa şüphelinin ilgili kuruma sevkine karar verir. Uygulamadaki sıklık, denetimli serbestlik müdürlüğünün programına göre bundan fazla olabilir.
Hastalandım, teste gidemedim. Ne yapmalıyım?
Mazeretin belgelenmesi ve gecikmeksizin denetimli serbestlik müdürlüğüne bildirilmesi gerekir. Sağlık kuruluşundan alınan rapor, sevk belgesi veya benzeri kayıtlar mazeretin değerlendirilmesinde esas alınır. Bildirimin sonradan değil, mümkün olan en kısa sürede yapılması önemlidir.
Denetimli serbestlik süresi ne kadar?
TCK m. 191/3 uyarınca erteleme süresi zarfında asgari bir yıl süreyle denetimli serbestlik tedbiri uygulanır. Bu süre, denetimli serbestlik müdürlüğünün teklifi üzerine veya resen Cumhuriyet savcısının kararıyla altışar aylık sürelerle en fazla iki yıl daha uzatılabilir.
Kamu davasının açılmasının ertelenmesi kaç yıl sürer?
TCK m. 191/2 uyarınca bu suçtan başlatılan soruşturmada, CMK m. 171’deki şartlar aranmaksızın beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir. Denetimli serbestlik tedbiri bu beş yıllık erteleme süresinin içinde uygulanır.
Süreci sorunsuz tamamlarsam ne olur?
TCK m. 191/7 uyarınca şüpheli, erteleme süresi zarfında dördüncü fıkrada belirtilen yükümlülüklere aykırı davranmadığı ve yasakları ihlal etmediği takdirde hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Yani dosya dava açılmadan kapanır.
İhlal nedeniyle dava açılırsa ayrıca yeni bir soruşturma da açılır mı?
TCK m. 191/5 uyarınca erteleme süresi zarfında tekrar kullanmak için madde satın alınması, kabul edilmesi, bulundurulması ya da kullanılması ihlal nedeni sayılır ve ayrı bir soruşturma ve kovuşturma konusu yapılmaz. Yani tek bir dava üzerinden ilerlenir.
Dava açıldıktan sonra yeniden erteleme mümkün mü?
TCK m. 191/6 uyarınca dördüncü fıkraya göre kamu davasının açılmasından sonra, aynı suçun tekrar işlendiği iddiasıyla açılan soruşturmalarda kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilemez. Bu nedenle ilk erteleme süreci tek şanstır.
Israr unsurunun oluşup oluşmadığı, dosyadaki kayıtlar ve mazeret belgeleri üzerinden değerlendirilir. Durumunuzu inceleyebiliriz.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, İstanbul Barosu’na kayıtlı olarak ceza hukuku alanında çalışmaktadır. Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanma suçlarında müdafilik, kamu davasının açılmasının ertelenmesi ve denetimli serbestlik süreçlerinin takibi, yükümlülük ihlali iddialarına karşı mazeret ve savunma dilekçelerinin hazırlanması çalışma alanları arasında yer almaktadır.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
