Kısa cevap: Kaçak göçmene ev kiralamak, ev sahibi yabancının belgesiz olduğunu biliyor ve kira gibi bir maddi menfaat için hareket ediyorsa TCK 79/1-a uyarınca göçmen kaçakçılığı suçu sayılabilir; cezası 5-8 yıl hapistir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, rayiç bedelden kiralamanın da suç olabileceğine ilişkin görüşü gerekçesine almıştır. Bilgi ya da kast yoksa YUKK m. 102/2’deki idari para cezası gündeme gelir; kaçak işçi çalıştırmada ise 6735 sayılı Kanun m. 23’teki cezalar uygulanır.
- Ev kiralamak ve iş vermek, TCK 79’daki “ülkede kalmasına imkân sağlama” hareketinin en sık görülen iki biçimidir.
- Suç için yabancının belgesiz olduğunu bilmek ve maddi menfaat amacı birlikte aranır.
- Menfaatin haksız olması gerekmez; olağan kira veya ucuz işgücü de menfaat olarak tartışılır.
- Kast ispatlanamazsa kiralayana YUKK m. 102/2, işverene 6735 sayılı Kanun m. 23/5 uyarınca idari para cezası verilir.
- Aynı fiil hem suç hem kabahat ise Kabahatler Kanunu m. 15/3 gereği yalnız suçtan ceza verilir.
Düzensiz göçmene ev kiraya vermek veya iş vermek, ev sahiplerinin ve küçük işletmelerin sık sorduğu bir sorudur. Bu yazı, genel göçmen kaçakçılığı suçu ve cezası anlatımını tekrar etmeden yalnızca ev sahibi ve işveren açısından ceza ile idari yaptırım arasındaki sınırı, ilgili Yargıtay kararlarını ve kimlik kontrolü yükümlülüklerini ele alır.
“Kiracının kaçak olduğunu biliyor muydunuz?” sorusuna verilen cevap, dosyanın idari para cezasıyla mı ceza soruşturmasıyla mı ilerleyeceğini etkiler. İfadeden önce birlikte değerlendirebiliriz.
Kaçak göçmene ev kiralamak suç mu?
Kaçak göçmene ev kiralamak, ev sahibinin kiracının geçerli belgesi olmadığını bildiği ve kira bedeli gibi bir maddi menfaat amacıyla hareket ettiği hâlde TCK 79/1-a kapsamında göçmen kaçakçılığı suçu oluşturabilir. Bilgi veya menfaat amacı ispatlanamazsa fiil suç değil, YUKK m. 102/2’de düzenlenen ve her yabancı için ayrı uygulanan bir kabahattir.
Göçmen kaçakçılığı, maddi menfaat elde etmek maksadıyla bir yabancıyı yasal olmayan yollardan ülkeye sokmak, ülkede kalmasına imkân sağlamak ya da bir kişinin yurt dışına çıkmasına imkân sağlamaktır. TCK 79/1 hükmü şöyledir: “Doğrudan doğruya veya dolaylı olarak maddi menfaat elde etmek maksadıyla, yasal olmayan yollardan; a) Bir yabancıyı ülkeye sokan veya ülkede kalmasına imkan sağlayan”. Ev sahibi ve işveren bakımından tartışma, bu bentteki “kalmasına imkân sağlama” ifadesi üzerinde yoğunlaşır.
TCK 79’daki “ülkede kalmasına imkân sağlama” ne demek?
Ülkede kalmasına imkân sağlama, yasal olarak kalma hakkı bulunmayan bir yabancının Türkiye’de yaşamasını sürdürebileceği ortamı hazırlamaktır. Barınacak yer vermek, ev kiralamak, iş vermek veya yabancıyı görevlilerden saklamak bu hareketin tipik örnekleridir. Hareketin bir süreklilik taşıması beklenir; tek seferlik yemek satışı gibi işlemler bu kapsama girmez.
Yasal yoldan girip vize veya ikamet süresi dolan yabancı da bu suçun konusu olabilir; belirleyici olan, fiil tarihinde yabancının Türkiye’de kalmasının hukuka uygun olup olmadığıdır. Pasaport görmüş olmak tek başına güvence değildir.
Normal piyasa kirası almak maddi menfaat sayılır mı?
Normal piyasa kirası almak, Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun benimsediği yaklaşıma göre maddi menfaat şartını karşılayabilir; çünkü TCK 79’da elde edilmek istenen menfaatin haksız veya fahiş olması aranmaz. Suçu oluşturan, menfaatin miktarı değil, yabancının belgesiz olduğunu bilerek bu menfaat için hareket edilmesidir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 22.11.2023 tarihli, 2020/270 Esas, 2023/620 Karar sayılı kararı, taksimetre ücretiyle göçmen taşıyan taksicilere ilişkindir. Kurul, özel kastı açıklarken öğretideki görüşü gerekçesine almış ve sağlanmak istenen menfaatin haksız olmasının gerekmediğini, örneğin “ev sahibi evini rayiç bedelden kaçak olduklarını bildiği göçmenlere kiraya vermiş olsa” suçun işlenmiş kabul edileceğini belirtmiştir. Kararın olayı kiralama değil taşıma olduğundan, bu cümle ev sahipleri için doğrudan bir hüküm değil, Kurulun benimsediği yorum ölçütüdür.
Ev sahibi kiracının kaçak olduğunu bilmiyorsa ne olur?
Ev sahibi kiracının belgesiz olduğunu bilmiyorsa göçmen kaçakçılığı suçu oluşmaz; çünkü TCK 79 yalnızca kastla işlenebilir ve taksirli hâli kanunda düzenlenmemiştir. Ancak bilmeme hâli YUKK m. 102/2’deki idari para cezasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; kabahat için kasttan bağımsız olarak belgesiz yabancıya kiralama olgusu esas alınır.
Mahkemeler bilgiyi çoğu zaman dolaylı olgulardan çıkarır: aynı daireye çok sayıda kişinin yerleştirilmesi, sözleşme yapılmaması, ödemenin aracı üzerinden elden alınması ve kiracının hiçbir kimlik göstermemesi bunlardandır. Yazılı sözleşme, kimlik fotokopisi ve banka kaydı ise iyiniyeti destekler.
Kaçak göçmene iş vermek göçmen kaçakçılığı mı?
Kaçak göçmene iş vermek, işverenin yabancının belgesiz olduğunu bilerek onu istihdam etmesi ve bundan doğrudan veya dolaylı maddi menfaat elde etmesi hâlinde TCK 79/1-a kapsamında göçmen kaçakçılığı sayılabilir. Yargıtay, sigorta ve vergi masrafından kurtulmayı ve kayıt dışı işçinin hak arayamamasını dolaylı menfaat olarak değerlendirmiştir.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 24.10.2022 tarihli, 2021/33110 Esas, 2022/20540 Karar sayılı kararında, yasa dışı yoldan giren Afganistan uyruklu bir kişiyi çoban olarak çalıştıran sanık hakkındaki beraat kararı bozulmuştur. Daire, kayıt dışı çalıştırılan göçmen yönünden sigorta ve vergi yükümlülüğünün bulunmamasını ve işçinin sınır dışı edilme korkusuyla hakkını arayamamasını menfaat saymış, eylemin aynı zamanda izinsiz yabancı çalıştırma kabahati olduğunu, ancak Kabahatler Kanunu m. 15/3 gereği yalnız TCK 79/1-a’dan ceza verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Kararda iki üye, sanığın yabancının durumunu bilmediği görüşüyle karşı oy kullanmıştır.
Yargıtay 9. Ceza Dairesi’nin 24.02.2014 tarihli, 2013/11784 Esas, 2014/2085 Karar sayılı kararı da yasa dışı yoldan gelen bir kişiyi mermer atölyesinde ücret karşılığı çalıştırıp yaklaşık bir ay işyerinde kalmasına izin veren sanığın mahkûmiyetini onamıştır. Karar 7196 sayılı Kanun’un 2019 değişikliklerinden önce verilmiştir; karşı oyda eylemin yalnızca sigortasız işçi çalıştırma olduğu savunulmuştur.
Suç oluşmazsa hangi idari para cezaları uygulanır?
Suç oluşmadığında ev sahibine 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 102/2, işverene ise 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m. 23/5 uyarınca idari para cezası verilir. İki ceza da yabancı başına ayrı ayrı hesaplanır ve tekrar hâlinde artırılır. Kanunlardaki tutarlar her takvim yılı başında yeniden değerleme oranıyla güncellenir.
YUKK m. 102/2, geçerli seyahat belgesi, yabancı kimlik kartı, ikamet izni veya geçerli yol izin belgesi olmayan yabancının “barınmasına, konaklamasına imkân sağlayan kişiler ile mülkiyetindeki gayrimenkulü kiralayanlara” ceza öngörür. Kanun bu cezayı yalnızca “kanunlarda ayrıca suç olarak tanımlanmayan eylemler” için uygular; yani TCK 79 oluşuyorsa idari para cezası değil, ceza davası söz konusu olur.
Tablodaki rakamlar kanun metnindeki temel tutarlardır. Kabahatler Kanunu m. 17/7, maktu idari para cezalarının her takvim yılı başından geçerli olmak üzere Vergi Usul Kanunu mükerrer 298. madde uyarınca ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanacağını öngörür. Bu nedenle 2026’da uygulanan tutar kanundaki rakamdan yüksektir; kesin rakam ceza kararında yazar. Örneğin üç belgesiz işçide temel hesap 3 x 6.000 = 18.000 TL’dir; bu tutar o yılın değerleme oranıyla güncellenir.
6735 sayılı Kanun m. 23/9 ayrıca işverene, izinsiz çalışan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama, dönüş ve gerektiğinde sağlık masraflarını yükler; yabancı m. 23/8 uyarınca sınır dışı edilmek üzere bildirilir.
Hem suç hem kabahat olursa iki ceza birden verilir mi?
Hayır, aynı fiil hem suç hem kabahat olarak tanımlanmışsa Kabahatler Kanunu m. 15/3 uyarınca yalnızca suçtan dolayı yaptırım uygulanır. Ancak suçtan yaptırım uygulanamayan hâllerde, örneğin kast ispatlanamadığı için beraat verildiğinde, kabahat dolayısıyla idari para cezası verilebilir. Bu kural ev sahibi ve işveren için aynıdır.
Soruşturma kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla bitse bile idari para cezası ayrıca gündeme gelebilir. Kanununda özel yol gösterilmeyen idari para cezalarına karşı Kabahatler Kanunu m. 27 uyarınca tebliğden itibaren en geç on beş gün içinde sulh ceza mahkemesine başvurulabilir.
Geçici koruma veya ikamet izni olan yabancıya kiralamak suç mu?
Geçici koruma kimlik belgesi, geçerli ikamet izni veya yabancı kimlik kartı bulunan yabancıya ev kiralamak suç değildir; çünkü bu kişinin Türkiye’de kalması hukuka uygundur ve TCK 79’daki “yasal olmayan yollardan” unsuru gerçekleşmez. Aynı nedenle YUKK m. 102/2’deki idari para cezası da uygulanmaz.
Yargıtay 18. Ceza Dairesi’nin 09.03.2020 tarihli, 2020/1105 Esas, 2020/5760 Karar sayılı kararı, suç tarihinden önce geçici koruma statüsüne hak kazanarak düzenli hâle gelen göçmenlerin ülkede kalmasına imkân sağlamada suçun unsurlarının oluşmayacağını belirtmiş; Suriyelilerin geçici koruma altında olup olmadıklarının araştırılması gerektiği görüşüyle dosyayı Ceza Genel Kurulu’na göndermiştir.
Ev sahibi ve işverenin kimlik bildirimi yükümlülüğü var mı?
Kimlik bildirimi yükümlülüğü, 1774 sayılı Kimlik Bildirme Kanunu’nda yerin türüne göre değişir. Günübirlik kiralanan evlerin sorumlu işleticisi, kalanların kimlik ve geliş-ayrılış kayıtlarını günü gününe tutar; ticari işyerlerinde çalışanlar ise üç gün içinde kolluğa bildirilir.
Kanunun 9. maddesine göre bildirim yükümlüsü olanlar, kimliğini resmî belgeyle ispat edemeyen kişileri tesislerinde barındıramaz, konut ve işyerlerinde çalıştıramaz. Apartman yönetici ve kapıcıları da m. 11 uyarınca binada bildirim dışı kişi oturup oturmadığını kontrol etmekle yükümlüdür. Uzun süreli kiralamada kiracının kimlik ve ikamet belgesini görüp sözleşmeye işlemek, YUKK m. 102/2 riskine karşı temel önlemdir.
Göçmen kaçakçılığından mahkûmiyette ceza ne kadar, ertelenir mi?
Göçmen kaçakçılığından mahkûmiyette TCK 79/1 uyarınca beş yıldan sekiz yıla kadar hapis ve bin günden on bin güne kadar adli para cezası verilir. Alt sınır beş yıl olduğundan, TCK 62’deki altıda bir takdiri indirim uygulansa bile ceza dört yıl iki ay hapisten aşağı inmez; bu nedenle iki yıllık sınıra bağlı erteleme ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması kural olarak mümkün olmaz.
Suçun birden fazla kişiyle birlikte işlenmesi cezayı yarısına kadar, bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi yarısından bir katına kadar artırır (TCK 79/3). Teşebbüs aşamasında kalan suç da tamamlanmış gibi cezalandırılır.
Örgüt kurucusu ve yöneticisinin ayrıca cezalandırılması için suç örgütü kurmak ve yönetmenin cezası yazımıza bakabilirsiniz.
Uygulamada sık yapılan hatalar nelerdir?
Ev sahibi ve işveren dosyalarındaki hataların çoğu, olaydan önceki belge eksikliğinden ve ilk ifadedeki özensiz beyanlardan kaynaklanır. Aşağıdaki durumlar bilgi ve menfaat unsurunun ispatını doğrudan etkiler.
- Kira sözleşmesi yapmadan, kimlik görmeden ve ödemeyi elden alarak kiralamak; bu tablo iyiniyeti ispatlamayı zorlaştırır.
- İfadede “kaçak olduklarını tahmin ediyordum” gibi kast izlenimi veren cümleler kurmak.
- İdari para cezası tebliğ edildiğinde on beş günlük başvuru süresini kaçırmak.
Belgesiz yabancının kendisi hakkında verilen sınır dışı kararlarına ilişkin süreç için deport kararına itiraz yazımıza, göçmenleri taşıyan araç sürücüleri için göçmen taşıyan şoför ve araç sahibinin sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz. Konuyla bağlantılı diğer yazılar ceza hukuku makaleleri dizini sayfasında yer alır.
Sonuç ve değerlendirme
Düzensiz göçmene ev kiraya vermek veya iş vermek, bilgi ve maddi menfaat amacı varsa göçmen kaçakçılığıdır; bu unsurlar yoksa kabahattir. Olağan kira ve kayıt dışı istihdam avantajı da menfaat sayılabildiğinden, savunmanın merkezinde bilginin varlığı yer alır. Somut sonuç her dosyanın delillerine göre değişir.
Sıkça Sorulan Sorular
Suriyeliye ev kiralamak yasal mı?
Evet, geçici koruma kimlik belgesi veya ikamet izni olan bir Suriyeliye ev kiralamak yasaldır. Yasaklanan, geçerli belgesi olmayan yabancıya kiralamaktır. Yargıtay 18. Ceza Dairesi, geçici koruma statüsü kazanmış göçmenin ülkede kalmasına imkân sağlamada TCK 79’un unsurlarının oluşmayacağını belirtmiştir. Kiralamadan önce belgenin geçerliliğini kontrol etmek gerekir.
Kaçak göçmene ev kiralamanın idari para cezası ne kadar?
YUKK m. 102/2, belgesiz yabancıya taşınmazını kiralayana her bir yabancı için kanun metninde bin Türk lirası idari para cezası öngörür. Bu tutar Kabahatler Kanunu m. 17/7 uyarınca her yıl yeniden değerleme oranında artırılır; uygulanacak güncel rakam ceza tutanağında yazar. Aynı takvim yılında tekrarında ceza yarı oranında artırılır.
Kaçak işçi çalıştırma cezası ne kadar?
6735 sayılı Kanun m. 23/5’e göre çalışma izni olmayan yabancıyı çalıştıran işverene her bir yabancı için kanun metninde altı bin Türk lirası idari para cezası verilir. İzinsiz çalışan yabancıya da iki bin dört yüz Türk lirası ceza uygulanır. Tekrarında cezalar bir kat artırılır; tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.
Kiracımın kaçak olduğunu sonradan öğrendim, ne yapmalıyım?
Kiracının belgesiz olduğunu öğrendikten sonra kira ilişkisini sürdürmek, o andan itibaren bilerek barınma imkânı sağlama olarak değerlendirilebilir. Kira sözleşmesini, kimlik fotokopisini ve ödeme kayıtlarını saklamak, öğrenme tarihini belgelemek ve ilişkiyi hukuka uygun biçimde sona erdirmek için bir avukattan görüş almak gerekir.
Kaçak göçmen çalıştırmak hapis cezası gerektirir mi?
Gerektirebilir. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, belgesiz göçmeni bilerek istihdam eden ve sigorta, vergi ile tazminat yükümlülüklerinden kurtulan işverenin dolaylı maddi menfaat elde ettiğini, eylemin TCK 79/1-a kapsamında olduğunu kabul etmiştir. Bu durumda beş yıldan sekiz yıla kadar hapis ve bin günden on bin güne kadar adli para cezası söz konusudur.
İdari para cezasına nasıl itiraz edilir?
Kanununda ayrı bir yol gösterilmeyen idari para cezalarına karşı Kabahatler Kanunu m. 27 uyarınca tebliğden itibaren en geç on beş gün içinde sulh ceza mahkemesine başvurulabilir. Süre geçerse karar kesinleşir. Ceza bir sınır dışı veya idari yargı kararıyla aynı işlemde verilmişse başvuru yolu değişebileceğinden tebligat incelenmelidir.
Kira sözleşmesi, kimlik kayıtları ve tebliğ edilen ceza ya da ifade davetiyesi üzerinden dosyanın suç mu kabahat mi olarak ilerlediğini birlikte inceleyebiliriz.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, Kartal’daki bürosunda göçmen kaçakçılığı ve yabancılar hukukuyla kesişen ceza soruşturmalarında şüpheli ve sanık müdafiliği yürütmektedir. Ev sahibi, işveren ve araç sahibi konumundaki kişiler hakkında açılan TCK 79 dosyalarında bilgi ve maddi menfaat unsurunun delillerle tartışılması, YUKK ve 6735 sayılı Kanun kapsamındaki idari para cezalarına karşı başvurular üzerinde çalışmaktadır. Bu yazı, tam metni incelenen Yargıtay kararları ve ilgili kanunların güncel metni esas alınarak hazırlanmıştır. İletişim: 0 506 976 23 55.
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
