Kısa cevap: Sit alanında izin almadan inşaat yapmak, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m. 65/1 uyarınca iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası gerektiren bir suçtur. Ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratta ceza altı aydan üç yıla kadardır (m. 65/4). Sit alanında kültür varlığı bulmak için izinsiz kazının cezası iki-beş yıl hapistir ve indirim yapılmaz (m. 74/1).
Önemli noktalar:
- Sit alanında her türlü inşaat, kazı ve esaslı onarım koruma bölge kurulu iznine tabidir (m. 9).
- Kaçak yapı sit alanındaysa TCK 184 yerine daha ağır olan 2863 m. 65 uygulanır.
- Basit tadilat sanılan kat ilavesi, m. 65/1 kapsamında yeni yapı sayılabilir.
- Yapı kayıt belgesi (imar barışı) 2863 suçunu ortadan kaldırmaz.
Sit alanında inşaat cezası konusunda bu yazıda 2863 sayılı Kanun’daki cezaları, imar kirliliğine neden olma suçu (TCK 184) ile ilişkisini, koruma amaçlı imar planını, izin sürecini ve yıkımı tam metni okunan dört Yargıtay kararıyla ele alıyoruz.
İmar Kanunu m. 32’ye göre mühürden sonra bir ay içinde ruhsat alınmaz veya aykırılık giderilmezse yıkım kararı gündeme gelir; bu süre ceza dosyasındaki savunmayı da etkiler. Dosyanızı birlikte değerlendirmek için bize ulaşabilirsiniz.
Sit alanında inşaat yapmak suç mu?
Sit alanında izinsiz inşaat yapmak suçtur. Sit, 2863 sayılı Kanun m. 3’e göre çeşitli medeniyetlerin ürünü kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun bulunduğu yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleriyle korunması gerekli alanlardır. Bu alanlarda koruma bölge kurulu kararlarına aykırı her inşaî ve fizikî müdahale yasaktır (m. 9).
Kanun yasak fiilleri m. 9’da açıkça sayar: “Esaslı onarım, inşaat, tesisat, sondaj, kısmen veya tamamen yıkma, yakma, kazı veya benzeri işler inşaî ve fizikî müdahale sayılır.” Sit türü ve derecesi yasağı kaldırmaz, yalnız izin verilebilecek işin kapsamını belirler. Kanunun tam metnine Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki 2863 sayılı Kanun metninden ulaşılabilir.
“Sit alanı olduğunu bilmiyordum” savunması geçerli mi?
Suç kasten işlenir; bu yüzden failin alanın sit olduğunu bilmesi gerekir. Ancak m. 7 uyarınca tescil kararları tapu siciline şerh edilir, maliklere tebliğ edilir, malik tespit edilemezse Resmî Gazete’de yayımlanır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 09.05.2024 tarihli, 2021/3715 Esas, 2024/2213 Karar sayılı kararı, kaçak kat çıkan sanığın “bilmiyordum” savunmasını, ilk derece mahkemesinin sanığın bildiğine ilişkin kabulüyle birlikte değerlendirmiş ve mahkûmiyeti onamıştır.
Sit alanında inşaat cezası ne kadar?
Kısa Cevap: Sit alanında izin alınmaksızın inşaî ve fizikî müdahale yapanlar veya yaptıranlar 2863 sayılı Kanun m. 65/1 uyarınca iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası alır. Ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratta ceza altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır.
Maddenin ilk fıkrası, tescil edilen sit alanlarının “yıkılmasına, bozulmasına, tahribine, yok olmasına veya her ne suretle olursa olsun zarar görmesine kasten sebebiyet verenler” ile izinsiz müdahale yapanları aynı cezaya bağlar. Kanuna aykırı yıkma veya imar izni veren görevli de aynı cezayı alır (m. 65/2). Başlıca hükümler şunlardır:
Sit alanında tadilat veya tamirat yapmak da suç mu?
Sit alanında izinsiz tadilat ve tamirat da suçtur. İmar Kanunu m. 21’e göre boya, badana, sıva, doğrama, tesisat tamiri ve çatı onarımı gibi işler belediye ruhsatı gerektirmez; ancak sit alanında bu işler bile izne tabidir. İzinsiz yapılırlarsa 2863 sayılı Kanun m. 65/4 uyarınca altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir.
İzin makamı m. 65/4 ve m. 57’ye göre değişir: koruma, uygulama ve denetim bürosu (KUDEB) kurulmuş yerlerde bu büroyu kuran idare, kurulmamış yerlerde koruma bölge kurulu müdürlüğü, doğal sit ve tabiat varlıklarında çevre ve şehircilik il müdürlüğü. Sınır önemlidir: Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 09.05.2024 tarihli, 2021/3715 Esas, 2024/2213 Karar sayılı kararı, iddianamede m. 65/4 gösterilse de kaçak kat ilavesinin tadilat değil yeni yapı olduğunu kabul eden ve m. 65/1’den hüküm kuran ilk derece kararını onamıştır.
Sit alanındaki kaçak yapıya TCK 184 mü, 2863 mü uygulanır?
Sit alanındaki kaçak yapıya 2863 sayılı Kanun m. 65 uygulanır. Ruhsatsız bina yapmak hem TCK m. 184/1’deki imar kirliliği suçunu hem de 2863 sayılı Kanun’a aykırılığı oluşturur; tek fiil olduğundan TCK m. 44 gereği yalnız daha ağır cezayı gerektiren 2863 suçundan hüküm kurulur ve imar kirliliğinden ayrıca ceza verilmez.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 19.12.2023 tarihli, 2023/14261 Esas, 2023/25955 Karar sayılı kararı bu kuralı somut biçimde gösterir: sanık hakkında aynı yapı için iki ayrı dava açılmış, birinde imar kirliliğinden mahkûmiyet, diğerinde 2863’ten hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmişti. Daire, imar kirliliği hükmünü kanun yararına bozmuştur. Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 12.12.2024 tarihli, 2022/8532 Esas, 2024/7513 Karar sayılı kararı ise 2863 m. 65’in TCK 184’e göre özel norm olduğunu da vurgulamıştır.
Ayrıca TCK m. 184/4’e göre imar kirliliği suçu yalnız belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde uygulanır. 2863 sayılı Kanun’da böyle bir sınır yoktur; köy sınırındaki bir arkeolojik sitte yapılan izinsiz yapı da m. 65 kapsamındadır.
Müdahale sit alanına zarar vermediyse ne olur?
Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 12.12.2024 tarihli, 2022/8532 Esas, 2024/7513 Karar sayılı kararı, Dairenin aynı dosyadaki önceki bozma kararını aktarır. Buna göre arkeolog ve inşaat bilirkişisiyle keşif yapılmalı; sit alanında zarar doğmuşsa m. 65/1 uygulanmalı, zarar doğmamış ve tüm izinsiz müdahaleler kaldırılmışsa manevi unsur oluşmadığından beraat kararı verilmeli, zarar yok ama müdahale duruyorsa KUDEB yetki alanına göre hukuki durum belirlenmelidir. Bozmadan sonra sekiz bungalovun sit karakterini bozduğu tespit edilmiş ve sanık 2 yıl 6 ay hapis ve 3.320 TL adli para cezası almıştır.
Sit alanında izinsiz kazının cezası nedir?
Sit alanında kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj yapan kişi, 2863 sayılı Kanun m. 74/1 uyarınca iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır. Kazı yeri sit alanı veya korunması gerekli başka bir yer değilse ceza üçte bir indirilir; sit alanında bu indirim uygulanmaz.
Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 02.11.2023 tarihli, 2020/8041 Esas, 2023/4712 Karar sayılı kararı, kazı yapılan yerin suç tarihinden yaklaşık iki ay sonra sit ilan edildiği bir dosyada, sit niteliğinin bulunmamasının eylemi suç olmaktan çıkarmadığını, yalnız indirim sebebi olduğunu belirterek beraat kararını bozmuştur. Define araştırma ile izinsiz kazı arasındaki fark izinsiz define aramanın cezası yazımızda ayrıca anlatılmıştır.
Kazıdan çıkarılan sikke veya objenin sonradan satılması ya da satın alınması ayrı bir suç oluşturur; ayrıntısı eski sikke alıp satmanın cezası yazısında.
Sit alanında inşaat izni nasıl alınır?
Sit alanında inşaat izni, koruma bölge kurulunun kararı ve belediyenin yapı ruhsatıyla birlikte alınır. 2863 sayılı Kanun m. 57’ye göre ruhsata tabi olmayan küçük işler KUDEB veya kurul müdürlüğünün iznine, bunların dışındaki her türlü inşaî ve fizikî müdahale ise koruma bölge kurulunun iznine bağlıdır. Süreç kabaca dört adımda işler:
SİT ALANINDA İNŞAAT İZNİ SÜRECİ
Koruma amaçlı imar planı ne değiştirir?
Koruma amaçlı imar planı, sit alanında koruma esaslarını, kullanma şartlarını ve yapılaşma sınırlamalarını belirleyen özel plandır (m. 3). m. 17’ye göre bir alanın sit ilan edilmesi her ölçekteki plan uygulamasını durdurur; kurul üç ay içinde geçiş dönemi koruma esaslarını belirler ve plan üç yıl içinde hazırlanmalıdır. Plan onaylanmış sit alanlarında tescilli parseller dışındaki müdahaleler plan hükümlerine göre KUDEB izniyle yapılabilir.
Sit alanındaki kaçak yapı yıkılır mı, imar barışı kurtarır mı?
Sit alanındaki kaçak yapı, İmar Kanunu m. 32 uyarınca mühürlenir ve inşaat durdurulur. Yapı sahibi bir ay içinde ruhsat alamaz veya aykırılığı gideremezse belediye encümeni ya da il idare kurulu kararıyla yapı yıkılır ve masraf sahibinden tahsil edilir.
Yapı kayıt belgesi bu sonucu değiştirmez. Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 12.12.2024 tarihli, 2022/8532 Esas, 2024/7513 Karar sayılı kararı, imar barışı kapsamındaki belgenin ruhsatsız yapıyı kayıt altına aldığını ama koruma kurulu veya il müdürlüğü izni olmadan yapılan müdahaleyi hukuka uygun hâle getirmeyeceğini belirtmiştir. TCK m. 184/5’teki “uygun hâle getirince dava düşer” imkânı da imar kirliliği suçuna özgüdür (bkz. kaçak yapıyı ruhsata uygun hâle getirmek); 2863 m. 65’te benzer bir düşme hükmü yoktur. İmar Kanunu’nun tam metni Mevzuat Bilgi Sistemi‘ndedir.
Sit alanı suçunda HAGB veya erteleme mümkün mü?
Sit alanı suçunda hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) ve erteleme mümkündür; çünkü m. 65/1’in alt sınırı iki yıldır ve CMK m. 231/5 ile TCK m. 51 iki yıl veya daha az hapis cezasında bu kurumlara izin verir. HAGB için kamunun zararının suçtan önceki hâle getirme gibi yollarla giderilmesi de aranır (CMK m. 231/6-c).
Örnek hesap: Mahkeme alt sınırdan 2 yıl hapis ve 100 gün adli para cezası belirler, TCK m. 62 ile altıda bir indirim yaparsa sonuç 1 yıl 8 ay hapis ve 83 gün adli para cezası olur. Günlüğü 100 TL’den hesaplanırsa (TCK m. 52/2’de alt sınır 100, üst sınır 500 TL) para cezası 8.300 TL’dir. Sit alanında “suçtan önceki hâle getirme” çoğu zaman izinsiz yapının kaldırılmasıdır. m. 65/4’te hapis ve adli para seçimlik olduğundan mahkeme doğrudan adli para cezası da verebilir.
Uygulamada sık yapılan hatalar
- Belediye ruhsatını yeterli saymak: Ruhsat, kurul izninin yerini tutmaz; ikisi ayrı ayrı aranır.
- Kat ilavesini “tadilat” sanmak: Yeni kat yeni yapıdır ve m. 65/1’in ağır cezasına girer.
- Yapı kayıt belgesine güvenmek: Belge, 2863 suçunu ortadan kaldırmaz.
- Bilirkişi raporunu sorgulamamak: Zarar olup olmadığı ve müdahalenin basit mi esaslı mı olduğu, uygulanacak fıkrayı ve hatta beraat ihtimalini belirler.
- İki davada içtimayı ileri sürmemek: Aynı yapı için hem imar kirliliği hem 2863 davası açılmışsa TCK m. 44 gereği tek hüküm kurulması istenmelidir.
Sonuç ve Değerlendirme
Sit alanında izinsiz inşaat, tadilat ve kazı, 2863 sayılı Kanun’un ayrı cezalarına tabidir. Kaçak yapı sit alanındaysa imar kirliliği yerine daha ağır olan m. 65 uygulanır; yapı kayıt belgesi ve sonradan alınan ruhsat suçu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Sonucu çoğu zaman bilirkişinin zarar tespiti belirler. Diğer ceza hukuku konularına makaleler sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Sit alanında inşaat cezası kaç yıl?
Sit alanında izinsiz inşaî ve fizikî müdahale yapan veya yaptıran kişiye 2863 sayılı Kanun m. 65/1 uyarınca iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası verilir. Ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratta ceza altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır (m. 65/4).
Sit alanında kaçak yapıya hem TCK 184 hem 2863’ten ceza verilir mi?
Hayır. Tek fiille iki suç oluştuğundan TCK m. 44’teki fikri içtima kuralı uygulanır ve yalnız daha ağır cezayı gerektiren 2863 sayılı Kanun m. 65’ten hüküm kurulur. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, aynı yapı için iki ayrı hüküm kurulan bir dosyada imar kirliliği hükmünü kanun yararına bozmuştur.
Sit alanında boya, badana veya çatı tamiri için izin gerekir mi?
Evet. Belediye ruhsatı gerektirmeyen boya, badana, çatı onarımı gibi işler de sit alanında izne tabidir. Koruma, uygulama ve denetim bürosu olan yerlerde bu büroyu kuran idare, olmayan yerlerde koruma bölge kurulu müdürlüğü, doğal sitte çevre ve şehircilik il müdürlüğü izin verir. İzinsiz yapılırsa m. 65/4 uygulanır.
Yapı kayıt belgesi aldım, sit alanı suçundan ceza alır mıyım?
Yapı kayıt belgesi tek başına cezayı ortadan kaldırmaz. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, imar barışı kapsamındaki yapı kayıt belgesinin koruma kurulu veya il müdürlüğü izni olmadan yapılan müdahaleyi hukuka uygun hâle getirmeyeceğini ve 2863 sayılı Kanun m. 65’teki suçun unsurlarını etkilemeyeceğini belirtmiştir.
Sit alanındaki kaçak yapı yıkılır mı?
Ruhsatsız yapı İmar Kanunu m. 32 uyarınca mühürlenir; yapı sahibi bir ay içinde ruhsat alamaz veya aykırılığı gideremezse belediye encümeni ya da il idare kurulu kararıyla yıkılır ve masraf sahibinden alınır. Sit alanında ruhsat ancak koruma bölge kurulu kararı ve koruma esaslarına uygun projeyle mümkündür.
Sit alanı olduğunu bilmeden inşaat yapan kişi ceza alır mı?
Suç kasten işlenebilen bir suçtur; kişi alanın sit olduğunu bilmiyorsa kast tartışılır. Ancak sit kararları tapuya şerh edilir, maliklere tebliğ edilir veya Resmî Gazete’de ilan edilir. Mahkeme bu kayıtlara ve sanığın davranışlarına bakar; bilmeme savunması somut delillerle desteklenmelidir.
Uygulanacak fıkra, bilirkişi raporu, içtima ve yıkım süreci birlikte ele alınmalıdır. Somut dosyanızı birlikte değerlendirmek için bize ulaşabilirsiniz.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, Çalışkan Hukuk Bürosu’nda ceza hukuku alanında çalışmaktadır. İmar kirliliği ve 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na aykırılık suçlamalarında şüpheli ve sanık müdafiliği yürütmekte; sit alanındaki izinsiz yapı, tadilat ve kazı dosyalarında keşif ve bilirkişi raporlarının incelenmesi, suç vasfının ve fikri içtimanın doğru belirlenmesi ile kanun yolu başvuruları üzerinde çalışmaktadır. İletişim: 0 506 976 23 55.
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
