Kısa cevap: TCK m.252/8, rüşvet hükümlerinin sadece klasik kamu görevlilerini değil; kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarını, kamu kurum/kuruluşlarının iştirakiyle kurulmuş şirketleri, bu kurumların bünyesinde faaliyet gösteren vakıfları, kamu yararına çalışan dernekleri, kooperatifleri ve halka açık anonim şirketleri de kapsayacağını düzenler. Bu kurum ve kuruluşlar adına hareket eden kişiler, kamu görevlisi sıfatını taşıyıp taşımadıklarına bakılmaksızın, aynı rüşvet hükümlerine tabi olur.
Rüşvet suçu ilk bakışta yalnızca “devlet memuru” ile sınırlıymış gibi görünse de, TCK m.252/8 bu kapsamı önemli ölçüde genişletir. Baro, tabip odası gibi meslek kuruluşlarından kamu iştirakli şirketlere, kooperatiflerden halka açık şirketlere kadar geniş bir yelpazeyi kapsayan bu hüküm, uygulamada sıkça göz ardı edilir. Bu yazıda hangi kurum ve kişilerin bu genişletilmiş kapsama girdiğini ele alıyoruz. Rüşvet suçunun temel tanımı için Rüşvet Suçu Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
TCK m.252/8 Hangi Kurum ve Kuruluşları Kapsar?
Madde metni altı ayrı kategori sayar:
- Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (örneğin barolar, tabip odaları, mühendis odaları),
- Kamu kurum veya kuruluşlarının ya da kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının iştirakiyle kurulmuş şirketler,
- Kamu kurum veya kuruluşlarının ya da kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının bünyesinde faaliyet icra eden vakıflar,
- Kamu yararına çalışan dernekler,
- Kooperatifler,
- Halka açık anonim şirketler.
Bu Kurumlar Adına Hareket Eden Kişi Kamu Görevlisi Olmak Zorunda mı?
Hayır. TCK m.252/8, “adına hareket eden kişilere, kamu görevlisi sıfatını taşıyıp taşımadıklarına bakılmaksızın” ifadesini kullanır. Yani bir kooperatif yöneticisi, bir halka açık şirketin yetkilisi veya bir derneğin yöneticisi, kamu görevlisi sıfatı taşımasa dahi, görevinin ifasıyla ilgili bir işin yapılması veya yapılmaması amacıyla menfaat temin, teklif veya kabul ederse rüşvet hükümlerine tabi olur.
Hangi Fiiller Bu Kapsamda Rüşvet Sayılır?
Madde metni dört ayrı davranış biçimini sayar: bu kişilere doğrudan veya aracılar vasıtasıyla menfaat temin, teklif veya vaat edilmesi; bu kişiler tarafından talep veya kabul edilmesi; bunlara aracılık edilmesi; ve bu ilişki dolayısıyla bir başkasına menfaat temin edilmesi. Bu geniş tanım, m.252/1-2’deki temel rüşvet tanımıyla büyük ölçüde paraleldir — sadece failin sıfatı genişletilmiştir.
Neden Bu Kurumlar Rüşvet Kapsamına Alınmış?
Bu kurum ve kuruluşların ortak özelliği, kamusal bir işlevi yerine getirmeleri veya kamu kaynaklarıyla/kamu iştirakiyle bağlantılı olmalarıdır. Bir kooperatif, üyelerinin ortak menfaatini; bir kamu yararına dernek, toplumsal bir amacı; bir halka açık şirket ise binlerce küçük yatırımcının menfaatini temsil eder. Bu kurumların yöneticilerinin rüşvet karşılığı karar alması, dar bir özel hukuk ilişkisini değil, geniş bir kamu veya kolektif menfaati zedeler — kanun koyucu bu nedenle klasik “kamu görevlisi” tanımının dışına çıkarak koruma alanını genişletmiştir.
Bu Kurumlar Rüşvetten Nasıl Zarar Görürse Ne Olur?
TCK m.253’e göre, rüşvet suçunun işlenmesi suretiyle yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında, bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Yani bir şirket veya kooperatif, kendi yetkilisinin işlediği rüşvet suçundan haksız yarar sağlamışsa, o tüzel kişi hakkında da (cezai sorumluluktan bağımsız olarak) güvenlik tedbiri uygulanabilir.
Sonuç
TCK m.252/8, rüşvet suçunun kapsamını klasik “devlet memuru” tanımının çok ötesine, meslek kuruluşlarından halka açık şirketlere kadar geniş bir yelpazeye taşır. Bu kurumlar adına hareket eden kişiler, kamu görevlisi olmasalar dahi, aynı ağır ceza aralığından sorumlu tutulabilir. Kooperatif, dernek, vakıf veya şirket yönetiminde görev alan kişilerin bu geniş kapsamı bilmesi, hem uyum hem savunma açısından önemlidir. Diğer kamu görevlisi suçları için Kamu Görevlisi Suçları Rehberi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Bir kooperatif yöneticisinin rüşvet alması hangi maddeye göre cezalandırılır?
TCK m.252/8 kapsamında, kooperatif adına hareket eden kişiler kamu görevlisi sıfatı taşımasalar dahi rüşvet hükümlerine tabidir.
Halka açık bir şirketin yöneticisi de rüşvetten sorumlu olabilir mi?
Evet, TCK m.252/8 halka açık anonim şirketleri açıkça sayar; bu şirketler adına hareket eden yetkililer de rüşvet kapsamındadır.
Baro veya tabip odası gibi meslek kuruluşları bu kapsama girer mi?
Evet, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları m.252/8’de açıkça sayılan ilk kategoridir.
Bu kurumlar adına rüşvet alan/veren kişi kamu görevlisi olmak zorunda mı?
Hayır, madde metni “kamu görevlisi sıfatını taşıyıp taşımadıklarına bakılmaksızın” ifadesini kullanır.
Rüşvetten haksız yarar sağlayan tüzel kişi hakkında ne yapılır?
TCK m.253 uyarınca, yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunabilir.
Şirket veya kooperatif adına hareket eden kişilerin sorumluluğu, temsil ilişkisinin niteliğine göre değişir.
Yazar Hakkında: Av. Burakhan Çalışkan, İstanbul Barosu’na kayıtlı olarak ceza hukuku alanında çalışmaktadır. Rüşvet ve diğer kamu görevlisi suçları dosyalarında şüpheli/sanık müdafiliği yapmaktadır.
Kaynaklar: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m.252 ve m.253
Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır, somut olaya özgü hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Dosyanıza özel değerlendirme için bir avukatla görüşmeniz önerilir.
