Kısa cevap: Cinsel suçlarda da, kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak TCK m. 53’teki hak yoksunlukları uygulanır. Kamu görevi üstlenme, velayet-vesayet-kayyımlık, yönetici sıfatı ve ruhsata tabi meslek icrası bu kapsamdadır. Seçme ve seçilme ehliyetine ilişkin ibare ise Anayasa Mahkemesi’nin 2015 tarihli kararıyla iptal edilmiştir.
Cinsel suç dosyalarında konuşulan ilk konu ceza miktarıdır; oysa mahkûmiyetin günlük hayattaki etkisi çoğu zaman cezanın kendisiyle sınırlı kalmaz. Hapis cezasına bağlanan hak yoksunlukları, kişinin mesleğini, kamu görevini ve aile hukukundan doğan bazı yetkilerini doğrudan etkiler. Bu yazıda cinsel suçlarda TCK 53 hak yoksunluklarının kapsamını, süresini ve istisnalarını ele alıyorum.
Ceza miktarı kadar, mahkûmiyetin meslek ve kamu görevi üzerindeki sonuçları da baştan değerlendirilmelidir. Bu konuda bize ulaşabilirsiniz.
TCK 53 hak yoksunluğu nedir?
TCK m. 53, kasten işlenen bir suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak belli hakların kullanılmasından yoksun bırakılmayı düzenler. Bu bir güvenlik tedbiridir; mahkemenin ayrıca takdir ettiği bağımsız bir ceza değildir. Mahkûmiyet kararı verildiğinde hükümde bu sonuca yer verilir.
Düzenleme suç tipine göre değil, cezanın türüne göre işler: hapis cezasına mahkûmiyet varsa uygulanır. Bu nedenle cinsel saldırı, cinsel istismar, reşit olmayanla cinsel ilişki ve cinsel taciz suçlarından verilen hapis cezaları da kapsam içindedir.
Hangi haklar kapsamdadır?
TCK m. 53/1, yoksunluk kapsamındaki hakları bentler hâlinde sayar. Bu sayım sınırlıdır; kanunda gösterilmeyen bir hak bu madde gerekçe gösterilerek kısıtlanamaz.
Seçme ve seçilme hakkı bakımından durum
TCK m. 53/1-b’de yer alan seçme ve seçilme ehliyetine ilişkin ibare, Anayasa Mahkemesi’nin 8/10/2015 tarihli, E. 2014/140, K. 2015/85 sayılı kararıyla iptal edilmiştir (Resmî Gazete: 24/11/2015, sayı 29542). Bu nedenle bugün bir mahkûmiyet, kişiyi kendiliğinden siyasi haklarından yoksun bırakmaz. Seçilme hakkına ilişkin kısıtlamalar ise seçim mevzuatındaki ayrı düzenlemelere göre değerlendirilir.
Yoksunluk ne kadar sürer?
Hak yoksunluğu, kural olarak hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar devam eder. Koşullu salıverilme hâlinde kişi cezaevinden çıkmış olsa bile yoksunluk hemen sona ermez; cezanın infaz edilmiş sayılacağı tarihe kadar sürer.
HAK YOKSUNLUĞUNUN SÜRECİ
Erteleme ve denetimli serbestlik hâlinde istisna
TCK m. 53/3, cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri bakımından yoksunluk hükümlerinin uygulanmayacağını düzenler. Bu istisna yalnızca altsoyla sınırlıdır; diğer haklar bakımından yoksunluk devam eder.
Ayrıca velayetin kaldırılması, TCK m. 53’ten bağımsız olarak Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre aile mahkemesinde ayrıca değerlendirilebilir. Ceza mahkemesinin hükmü bu yönden tek başına belirleyici değildir.
Memuriyet bakımından ayrı bir engel
Cinsel suçlardan mahkûmiyetin kamu görevi bakımından sonucu yalnız TCK m. 53 ile sınırlı değildir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 48/A-5, devlet memuru olabilmek için belirli suçlardan mahkûm olmamayı şart koşar ve bu sayımda cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar da yer alır.
Bu düzenlemenin pratik sonucu şudur: TCK m. 53’teki yoksunluk süresi dolmuş, hatta affa uğramış olsa bile, bu suçlardan mahkûmiyet memuriyete atanma şartını ortadan kaldırır. Adli sicil kaydının etkileri konusunda adli sicil kaydının silinmesi yazısını, suçun tanımı için cinsel saldırı suçu ve cezası yazısını inceleyebilirsiniz.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması hâlinde ne olur?
Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verildiğinde ortada açıklanmış bir mahkûmiyet hükmü bulunmadığından, TCK m. 53’teki hak yoksunlukları uygulanmaz. Denetim süresi yükümlülüklere uyularak geçirilirse dava düşer. Bu kurumun güncel uygulaması için HAGB’ye ilişkin güncel düzenleme yazısına bakabilirsiniz.
Buna karşılık denetim süresi içinde yükümlülüklere uyulmaz veya kasten yeni bir suç işlenirse hüküm açıklanır ve mahkûmiyete bağlı sonuçlar da doğar.
Sonuç ve değerlendirme
Cinsel suçlarda TCK m. 53 hak yoksunlukları, mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak kendiliğinden doğar ve kural olarak infazın tamamlanmasıyla sona erer. Kapsam, kanunda sayılan haklarla sınırlıdır; seçme ve seçilme ehliyetine ilişkin kısım ise 2015 tarihli iptal kararıyla yürürlükten kalkmıştır.
Öte yandan memuriyet bakımından 657 sayılı Kanun’daki düzenleme, TCK m. 53’ten bağımsız ve daha ağır bir engel getirir. Bu nedenle bir cinsel suç dosyasında savunma kurulurken yalnız ceza miktarı değil, mahkûmiyetin meslek ve kamu görevi üzerindeki kalıcı sonuçları da birlikte değerlendirilmelidir. Cinsel suç yargılamasının diğer başlıklarını Cinsel Suçlar Bilgi Merkezi sayfasında bulabilirsiniz; kanun metni için Türk Ceza Kanunu kaynağına bakılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
TCK 53 hak yoksunluğu ayrı bir ceza mıdır?
Hayır. TCK m. 53, kasten işlenen bir suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucudur. Mahkeme bunu ayrıca takdir etmez, hükümde belirtir. Bu nedenle hak yoksunluğu bağımsız bir yaptırım değil, mahkûmiyete bağlı bir sonuçtur.
Hak yoksunluğu ne zaman sona erer?
Kural olarak hapis cezasının infazı tamamlandığında sona erer. Koşullu salıverilme hâlinde ise yoksunluk, cezanın infaz edilmiş sayılacağı tarihe kadar devam eder. Erteleme ve denetimli serbestlikle infaz bakımından TCK m. 53/3’te ayrı bir düzenleme bulunur.
Velayet hakkı da etkilenir mi?
Etkilenebilir. TCK m. 53/1-c uyarınca velayet hakkı ile vesayet ve kayyımlık yetkileri yoksunluk kapsamındadır. Ancak m. 53/3, cezası ertelenen, denetimli serbestlikle infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet yetkisi bakımından istisna getirir.
Seçme ve seçilme hakkı kaybedilir mi?
Hayır. TCK m. 53/1-b’deki seçme ve seçilme ehliyetine ilişkin ibare, Anayasa Mahkemesi’nin 8/10/2015 tarihli, E. 2014/140, K. 2015/85 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bu nedenle mahkûmiyet, siyasi haklardan otomatik yoksunluk sonucunu doğurmaz.
Cinsel suçtan mahkûmiyet memuriyete engel midir?
Evet. 657 sayılı Kanun m. 48/A-5’te sayılan suçlar arasında cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar da yer alır. Bu suçlardan mahkûmiyet hâlinde ceza süresine bakılmaksızın devlet memurluğuna atanma şartı ortadan kalkar; bu, TCK m. 53’ten ayrı bir düzenlemedir.
Meslek icrası yasaklanabilir mi?
Evet. TCK m. 53/1-e ruhsata tabi bir meslek veya sanatın serbest meslek erbabı ya da tacir olarak icrasını kapsar. Ayrıca m. 53/5, hak veya yetkinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlarda infazdan sonra da süreli bir yasak öngörülmesine imkân tanır.
Hükümde hak yoksunluğuna yer verilmezse ne olur?
Hak yoksunluğu kanuni sonuç olduğundan hükümde eksik gösterilmesi kanun yolu aşamasında düzeltme konusu yapılabilir. Uygulamada bu eksiklik çoğu zaman bozma sebebi sayılmadan düzeltilerek giderilir; yine de hükmün bu yönüyle incelenmesi gerekir.
Hükümdeki hak yoksunluğu kayıtlarının doğru gösterilip gösterilmediğini birlikte gözden geçirebiliriz.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, İstanbul Barosu’na kayıtlı olarak Kartal’daki bürosunda ceza hukuku alanında çalışmaktadır. Cinsel suç dosyalarında mahkûmiyetin doğurduğu hak yoksunlukları, infaz hukukundaki yansımaları ve memuriyet başta olmak üzere idari sonuçları, doğrudan çalışma alanı içinde yer alır. Soruşturma, kovuşturma ve kanun yolu aşamalarında müdafilik ve vekillik görevi yürütmekte, bu alandaki mevzuat değişikliklerini sitesinde yazılı olarak paylaşmaktadır.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
