Kısa cevap: Yurt dışındaki bir sağlayıcıda bulunan veri, kural olarak uluslararası adlî iş birliği yoluyla istenir. 6706 sayılı Kanuna göre talebin uygunluğuna ve izlenecek yönteme Merkezî Makam (Adalet Bakanlığı) karar verir (m.3/1). Talep edilen devletin kendi hukukuna uygun olarak yaptığı işlem Türk hukuku bakımından da geçerli sayılır (m.7/1-ç). Buna karşılık gelen materyal, gönderen devlet izin vermedikçe talebe konu dosya dışında kullanılamaz (m.6/1).
Yurt dışı kaynaklı bir bildirimle başlayan dosyalarda tartışma çoğu zaman bildirimin içeriğine odaklanır. Oysa dosyadaki materyalin hangi yolla Türkiye’ye ulaştığı, çoğu zaman içeriğin kendisi kadar belirleyicidir.
Bu yazıda, cezaî konularda uluslararası adlî iş birliğinin kanunî çerçevesini; Merkezî Makamın rolünü, talebin izlediği yolu, gelen bilgi ve belgelerin kullanım sınırını, Sanal Ortamda İşlenen Suçlar Sözleşmesi’nin getirdiği mekanizmaları ve savunmanın bu zinciri hangi başlıklarda denetleyebileceğini ele alıyoruz.
Koruma ve geçici tedbir süreleri kanunda ve Sözleşmede ayrıca düzenlenmiştir. Dosyanızdaki materyalin hangi tarihte ve hangi yolla temin edildiğini birlikte inceleyebiliriz.
Cezaî Konularda Uluslararası Adlî İş Birliği Nedir?
Kısa Cevap: Bir devletin adlî mercilerinin, diğer bir devletin adlî mercileri adına yerine getirdiği işlemlerin tamamıdır (6706 sayılı Kanun m.2/c). Delil toplama, tebligat, iade, infazın devri ve hükümlünün nakli bu başlık altında düzenlenmiştir.
Konuyu düzenleyen temel metin, 23/4/2016 tarihli ve 6706 sayılı Cezaî Konularda Uluslararası Adlî İş Birliği Kanunu’dur. Kanun 5 Mayıs 2016 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır ve yabancı devletlerle cezaî konularda yapılacak adlî iş birliğini kapsar (m.1/2). Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşmalar ile diğer kanun hükümleri ise saklıdır (m.1/3).
Kanunun bir de tamamlayıcı hükmü vardır: adlî iş birliği talepleri yerine getirilirken, bu Kanunda ve diğer kanunlarda hüküm bulunmayan hâllerde Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uygulanır (m.5). Bu köprü hüküm, savunmanın alışık olduğu usul güvencelerinin bu alanda da devreye girmesini sağlar.
Merkezî Makam Kimdir, Neye Karar Verir?
Adlî yardımlaşma, iki savcılığın doğrudan yazışmasıyla yürüyen bir süreç değildir. Kanun, sürecin merkezine Adalet Bakanlığını yerleştirmiştir (m.2/b) ve ona yalnızca aracılık değil, karar yetkisi tanımıştır.
Tablodaki iki satır dosya bakımından doğrudan sonuç doğurur. Birincisi mütekabiliyet: hukukî ve fiilî mütekabiliyet bulunmuyorsa, talebin yerine getirilmesi karşı devletin aynı konudaki Türk taleplerini karşılayacağını güvence altına alması şartına bağlanabilir. İkincisi bağlayıcılık: Merkezî Makamca kabul edilen şartlar ve verilen teminatlar adlî mercileri bağlar. Yani gönderen devletin koyduğu bir şart, dosyayı gören mahkeme bakımından da geçerlidir.
Türk Adlî Mercileri Yurt Dışından Ne İsteyebilir?
Talebin kapsamı, soruşturmanın veya kovuşturmanın sonuçlandırılması ya da verilen mahkûmiyet kararlarının yerine getirilmesi için ihtiyaç duyulan konularla sınırlıdır. Kanun bu genel çerçevenin içine dört ayrı işlevsel kural yerleştirmiştir.
Bunlardan biri, dijital delil dosyalarında tartışmanın yönünü belirler: ilgili devletin kendi iç hukukuna uygun olarak yerine getirdiği işlemler, Türk hukuku bakımından da geçerli sayılır (m.7/1-ç). Bu hüküm karşısında, yurt dışında yapılan bir işlemin Türk usul kurallarına birebir uymadığı yolundaki genel itiraz tek başına sonuç vermez; asıl incelenmesi gereken, işlemin yapıldığı devletin hukukuna uygun olup olmadığıdır.
Yabancı Devletin Talebi Türkiye’de Nasıl Karşılanır?
Zincirin diğer yönü de düzenlenmiştir. Türkiye’ye gelen bir talebin nasıl karşılanacağı, aynı Kanunun 8. maddesinde ayrıntılı biçimde gösterilmiştir.
Buradaki kırk günlük süre pratik bakımdan önemlidir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâlde talep gelmeden geçici tedbir alınmışsa ve tedbir tarihinden itibaren kırk gün içinde adlî yardımlaşma talebi Merkezî Makama ulaşmamışsa, tedbir yetkili makam veya merciler tarafından derhâl kaldırılır. Bu, tedbirin süresiz sürdürülmesini engelleyen bir güvencedir.
Arama veya elkoyma taleplerinde aranan iadeye elverişli suç şartı da ayrı bir eşiktir: her talep için arama veya elkoyma yapılamaz, talebe konu fiilin belirli bir ağırlık düzeyini karşılaması gerekir.
Gelen Materyal Başka Bir Dosyada Kullanılabilir mi?
Kural olarak hayır. Adlî iş birliği kapsamında gelen bilgi ve belgeler, gönderen devlet izin vermedikçe, talebe konu olan soruşturma veya kovuşturma ya da infaz işlemleri dışında kullanılamaz (6706 m.6/1).
Bu hüküm, uygulamada gözden kaçan bir sınır çizer. Bir dosya için istenmiş materyalin, sonradan açılan ve onunla bağlantılı olmayan başka bir dosyaya aktarılması hâlinde, izin şartının gerçekleşip gerçekleşmediği tartışılabilir. Kanun izin aranmayacak üç hâli tek tek saymıştır; sayılan hâllerin dışına çıkan bir kullanım için gönderen devletin muvafakati gerekir.
Sözleşme de aynı yönde bir hüküm içerir: talep edilen taraf, bilginin gizli tutulması veya talepte belirtilenler dışındaki soruşturma ve kovuşturmalarda kullanılmaması şartıyla gönderilmesini isteyebilir; bu şartı kabul eden taraf onunla bağlı olur (m.28). Ayrıca şartı koyan taraf, materyalin ne şekilde kullanıldığının açıklanmasını isteyebilir.
Sanal Ortamda İşlenen Suçlar Sözleşmesi Neyi Değiştirir?
Klasik adlî yardımlaşma, elektronik delil bakımından bir hız sorunu doğurur: talep yazışmaları sürerken veri silinebilir. Sözleşme, tam da bu sorunu karşılamak üzere ayrı bir mekanizma seti getirmiştir.
Sözleşme, Türkiye adına 10 Kasım 2010 tarihinde Strazburg’da imzalanmıştır. Onaylanmasının uygun bulunduğuna dair 6533 sayılı Kanun 22/4/2014 tarihinde kabul edilmiş ve 2 Mayıs 2014 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Kanun metninde, Sözleşmenin çekinceler ve beyanlar ile birlikte onaylanmasının uygun bulunduğu belirtilmiştir.
Mekanizmalar arasındaki sıra önemlidir. Koruma ile açıklama ayrı işlemlerdir: 29. madde kapsamındaki koruma, verinin yalnızca saklanmasını sağlar; verinin dosyaya gelmesi için ayrıca 31. madde kapsamında bir yardımlaşma talebi gerekir. Koruma için çifte suçluluk aranmaması da bu ayrımın sonucudur.
32. maddedeki sınır ötesi erişim ise dar bir istisnadır ve yalnızca iki hâlde mümkündür: verinin kamuya açık olması ya da açıklama yetkisi bulunan kişinin hukuka uygun ve gönüllü rızasının alınması. Bu iki hâlin dışında kalan erişimler bakımından yardımlaşma yolu asıldır.
Talebin İzlediği Yol Nedir?
Süreç, dosyada tek bir yazıyla görünse de birden çok aşamadan oluşur. Her aşamanın ayrı bir hukukî dayanağı ve ayrı bir denetim noktası vardır.
TALEBİN İZLEDİĞİ YOL
Bu zincirde savunma bakımından en kritik halka sonuncusudur. Materyal dosyaya girerken yanında bir şart veya kullanım sınırı geldiyse, bu sınırın dosyada görünür kılınması gerekir; çünkü Merkezî Makamca kabul edilen şartlar adlî mercileri bağlar (m.3/4).
Talep Hangi Hâllerde Reddedilir?
İş birliği, otomatik işleyen bir mekanizma değildir. Kanun, Türkiye’ye gelen talepler bakımından dört ret sebebi saymıştır.
Bu sebeplerden sonuncusu — talepte bulunan devlette savunma hakkına ilişkin temel güvencelerin bulunmaması — iş birliğinin adil yargılanma hakkıyla bağını kurar. Buna ek olarak Merkezî Makam, suçun ağırlığı ile talebin yerine getirilmesi için sarf edilecek emek ve masraf arasında açık orantısızlık bulunması hâlinde talebi geri çevirebilir (m.3/6).
Savunma Yurt Dışından Delil İstenmesini Talep Edebilir mi?
Evet, ve bu çoğu zaman kullanılmayan bir imkândır. Yurt dışından gelen materyal her zaman iddia makamının lehine değildir; bazen eksik kalan halkayı tamamlayacak olan da aynı kaynaktır.
Dayanak, 6706 sayılı Kanunun köprü hükmünden geçer: hüküm bulunmayan hâllerde Ceza Muhakemesi Kanunu uygulanır (m.5). Sanık, savunma delillerinin toplanmasını istediğinde, bunların ilişkin olduğu olayları göstermek suretiyle dilekçesini duruşma gününden en az beş gün önce mahkeme başkanına veya hâkime verir; bu dilekçe üzerine verilecek karar kendisine derhâl bildirilir (CMK m.177).
İstemin reddi de kurala bağlanmıştır. Ortaya konulması istenen bir delil yalnızca üç hâlde reddolunur: delilin kanuna aykırı olarak elde edilmiş olması, ispat edilmek istenen olayın karara etkisinin bulunmaması ve istemin sadece davayı uzatmak maksadıyla yapılmış olması (CMK m.206/2). Ayrıca delilin veya olayın geç bildirilmiş olması, istemin reddi için sebep sayılamaz (CMK m.207).
Talebin somut olması bu noktada belirleyicidir. Hangi sağlayıcıdan, hangi hesap veya bağlantı için, hangi tarih aralığına ilişkin hangi kaydın istendiği gösterilmeden yapılan genel bir istem, karara etkisi bakımından değerlendirilemez.
Savunma Bu Zinciri Hangi Başlıklarda Denetler?
Denetim, materyalin içeriğine değil, geliş biçimine yöneliktir. Aşağıdaki başlıklar, dosyada sırayla bakılabilecek somut sorulardır.
Bu başlıkların her biri ayrı bir sonuca bağlanır: bazısı materyalin dosyada kullanılabilirliğini, bazısı alınan tedbirin devam edip edemeyeceğini, bazısı ise yalnızca eksik bir belgenin tamamlattırılmasını gerektirir. Hepsini tek bir itirazda toplamak yerine, her başlığı kendi talebiyle birlikte ileri sürmek daha verimlidir.
Süreç Ne Kadar Sürer?
Kanun, adlî yardımlaşma talebinin sonuçlanması için genel bir süre öngörmez; süre, talep edilen devletin iç hukukuna ve somut talebin kapsamına göre değişir. Buna karşılık mevzuat, sürecin belirli halkalarına süre bağlamıştır.
Bunlardan ilki, geçici tedbir bakımından öngörülen kırk günlük süredir (6706 m.8/1-c). İkincisi, Sözleşmenin koruma bakımından öngördüğü altmış günden az olmamak üzere koruma süresidir (m.29/7); bu süre, talep eden tarafın arama, elkoyma veya açıklama talebini sunabilmesi içindir ve talep ulaştıktan sonra koruma, talep hakkında karar verilinceye kadar sürer.
Ayrıca Sözleşme, verinin kaybolma veya değiştirilme riskinin bulunduğu hâllerde talebin hızlandırılmış usulle karşılanmasını öngörmüştür (m.31/3). 35. maddedeki 7/24 irtibat noktası da bu hız ihtiyacının kurumsal karşılığıdır; teknik danışma, verinin korunması ve delil toplanmasına yardım bu kanaldan sağlanır.
Yurt Dışı Kaynaklı Bildirim Dosyalarında Özellik Arz Eden Noktalar
Yurt dışı kaynaklı bir bildirimle başlayan dosyalarda, bildirimin kendisi ile bildirime konu verinin dosyaya girişi ayrı sorulardır. Bildirimin hukukî niteliği için NCMEC nedir, Türkiye’deki rolü nedir ve NCMEC raporu tek başına mahkûmiyete yeter mi yazılarımıza bakılabilir.
Verinin teknik yönü ise ayrı bir incelemenin konusudur: eşleşmenin neyi gösterdiği için hash eşleşmesi neyi kanıtlar, bağlantının kime ait olduğu tartışması için IP adresi kime aittir, teknik raporun denetimi için bilirkişi ve uzman mütalaası yazılarımız incelenebilir.
Cihaza el konulması ve yedekleme usulü için telefona ve bilgisayara el koyma, fiilin yurt dışında işlenmesi hâlinde Türk mahkemelerinin yargı yetkisi için ise yurt dışında işlenen suçlarda Türkiye’de yargılama yazımıza bakabilirsiniz. Yargı yetkisi ile delilin temini birbirinden farklı iki sorundur: birincisi mahkemenin bakmaya yetkili olup olmadığını, ikincisi delilin hangi yolla dosyaya geldiğini ilgilendirir.
Sonuç ve Değerlendirme
Yurt dışından delil temini, dosyanın görünmeyen ama belirleyici bir katmanıdır. 6706 sayılı Kanun bu katmanı ayrıntılı biçimde düzenlemiştir: talebin uygunluğuna ve yöntemine Merkezî Makam karar verir, kabul edilen şartlar adlî mercileri bağlar, gelen materyalin kullanımı talebe konu dosyayla sınırlıdır ve karşı devletin kendi hukukuna uygun yaptığı işlem Türk hukuku bakımından da geçerli sayılır.
Sanal Ortamda İşlenen Suçlar Sözleşmesi ise elektronik delile özgü bir hız katmanı ekler: verinin hızlı korunması, korunan trafik verisinin açıklanması, saklanan veriye erişimde hızlandırılmış usul ve 7/24 irtibat noktası. Koruma ile açıklamanın ayrı işlemler olduğu, bu sistemin anlaşılmasındaki anahtardır.
Savunma bakımından buradan üç somut imkân çıkar: materyalin geliş yolunu denetlemek, kullanım sınırının aşılıp aşılmadığını tartışmak ve eksik kalan halka için kendisi yurt dışından delil istenmesini talep etmek. Her dosyanın koşulları kendine özgüdür; buradaki açıklamalar genel çerçeveyi ortaya koyar. Mevzuat metinleri için 6706 sayılı Kanun ve Ceza Muhakemesi Kanunu güncel hâllerine bakılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Yurt dışındaki bir şirketten delil nasıl istenir?
Kural olarak uluslararası adlî iş birliği yoluyla. 6706 sayılı Kanuna göre adlî merciler, soruşturmanın sonuçlandırılması için ihtiyaç duyulan konularda adlî yardımlaşma talebinde bulunabilir (m.7/1). Talebin uygunluğu ile uygulanacak iş birliğinin türü ve yöntemi konusunda Merkezî Makam, yani Adalet Bakanlığı karar verir (m.3/1).
Merkezî Makam nedir, ne iş yapar?
6706 sayılı Kanun bakımından Merkezî Makam Adalet Bakanlığıdır (m.2/b). Yabancı devletlerin taleplerinin kabulüne ve Türk adlî mercilerinin taleplerinin uygunluğuna karar verir, iş birliğinin türünü ve yöntemini belirler, gelen bilgi ve belgelerin kullanımına muvafakat verir veya kullanımı sınırlandırır (m.3/1).
Yurt dışında yapılan bir işlem Türkiye’de geçerli sayılır mı?
Kanun bu konuda açık bir hüküm içerir: adlî yardımlaşma talebi kapsamında ilgili devletin kendi iç hukukuna uygun olarak yerine getirdiği işlemler, Türk hukuku bakımından da geçerli sayılır (6706 m.7/1-ç). Tartışma bu nedenle çoğu zaman işlemin karşı devletin hukukuna uygun yapılıp yapılmadığı üzerinde yoğunlaşır.
Yurt dışından gelen belge başka bir soruşturmada kullanılabilir mi?
Kural olarak hayır. Adlî iş birliği kapsamında gelen bilgi ve belgeler, gönderen devlet izin vermedikçe talebe konu olan soruşturma, kovuşturma veya infaz işlemleri dışında kullanılamaz (6706 m.6/1). İzin şartı yalnızca üç hâlde aranmaz: suçun hukukî vasfının değişmesi, işlemden sonra ortaya çıkan yeni şüpheli veya sanıkların dâhil edilmesi ve bilgilerin bağlantılı hukuk davalarında gerekli olması.
Budapeşte Sözleşmesi Türkiye açısından yürürlükte mi?
Sözleşme, Türkiye adına 10 Kasım 2010 tarihinde Strazburg’da imzalanmıştır. Onaylanmasının uygun bulunduğuna dair 6533 sayılı Kanun 22/4/2014 tarihinde kabul edilmiş ve 2 Mayıs 2014 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Kanun metninde, Sözleşmenin çekinceler ve beyanlar ile birlikte onaylanmasının uygun bulunduğu belirtilmektedir.
Verinin korunması ne kadar sürer?
Sözleşmenin 29. maddesine göre, koruma talebi üzerine yapılan koruma altmış günden az olmamak üzere gerçekleştirilir; bu süre, talep eden tarafın arama, elkoyma veya açıklama talebini sunmasına imkân tanımak içindir. Böyle bir talep ulaştıktan sonra veri, talep hakkında karar verilinceye kadar korunmaya devam eder.
Savunma yurt dışından delil istenmesini talep edebilir mi?
Evet. Sanık, savunma delillerinin toplanmasını istediğinde, bunların ilişkin olduğu olayları göstermek suretiyle dilekçesini duruşma gününden en az beş gün önce mahkeme başkanına veya hâkime verir; bu dilekçe üzerine verilecek karar kendisine derhâl bildirilir (CMK m.177). Delilin veya olayın geç bildirilmiş olması, tek başına ret sebebi değildir (CMK m.207).
Talep edilen devlet her isteği karşılamak zorunda mıdır?
Hayır. 6706 sayılı Kanun, Türkiye’ye gelen talepler bakımından ret sebeplerini sayar: egemenlik hakları, millî güvenlik veya kamu düzeninin ihlali; fiilin sırf askerî, düşünce ya da siyasî suç olması; kişinin ayrımcılık nedeniyle soruşturmaya ya da kötü muameleye maruz kalacağına dair inandırıcı nedenler; talepte bulunan devlette savunma hakkına ilişkin temel güvencelerin bulunmaması (m.4).
Dosyanızdaki yurt dışı kaynaklı belgeleri; talebin yolu, gönderen devletin koyduğu şart ve kullanım sınırı bakımından birlikte değerlendirebiliriz.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, İstanbul Barosu levhasına kayıtlı olup Kartal’daki bürosunda yurt dışı kaynaklı bildirimlerle başlayan ceza dosyalarını yürütmektedir. Delilin yurt dışından temin edildiği dosyalarda; materyalin adlî yardımlaşma yoluyla gelip gelmediğinin denetlenmesinden gönderen devletin koyduğu kullanım sınırının tartışılmasına, savunma lehine yurt dışından delil istenmesi taleplerinin hazırlanmasından bu taleplerin reddi hâlinde başvurulacak yollara kadar şüpheli ve sanık müdafiliği yapmaktadır. İletişim: 0 506 976 23 55 — Cevizli Mahallesi, Ulubey Sokak, No: 4A D: 46, Kartal/İstanbul.
Hukuki Sorumluluk Reddi
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
