Kısa cevap: Çocuk İzleme Merkezi (ÇİM), CMK m. 236 uyarınca özellikle nitelikli cinsel istismar mağduru çocukların ifadesinin Cumhuriyet savcısının nezaretinde ve uzmanlar aracılığıyla, tek seferde ve özel bir ortamda alınmasını sağlayan merkezdir. Amaç, çocuğun aynı olayı tekrar tekrar anlatarak yeniden travmatize olmasını önlemektir.
Cinsel istismar mağduru çocuğun ifadesinin nasıl ve kim tarafından alınacağı, hem çocuğun ruh sağlığı hem de delil niteliğinin korunması bakımından büyük önem taşır. Bu yazıda Çocuk İzleme Merkezi’nin (ÇİM) hangi yasal dayanağa oturduğu, hangi suç mağduru çocukların bu sürece dahil edildiği ve görüşmenin somut olarak nasıl işlediği güncel CMK hükümleri çerçevesinde ele alınmaktadır.
Çocuk İzleme Merkezi (ÇİM) Nedir ve Hangi Amaçla Kurulmuştur?
Kısa Cevap: Çocuk İzleme Merkezi, cinsel istismar mağduru çocukların ifadesinin adli süreç boyunca yalnızca bir kez, uzmanlar eşliğinde ve özel bir ortamda alınmasını sağlamak amacıyla oluşturulmuş bir mekanizmadır. Bu sayede çocuğun farklı kurumlarda defalarca ifade vermesi ve olayı tekrar tekrar anlatması önlenmeye çalışılır.
ÇİM, genellikle sağlık kuruluşları bünyesinde, adli tıp, çocuk psikiyatrisi, sosyal hizmet ve kolluk/savcılık iş birliğiyle çalışan çok disiplinli bir yapıdır. Buradaki temel mantık, çocuğun her seferinde yeniden anlatım yapmak zorunda kalmadan, tek bir uzman görüşmesiyle hem adli sürecin hem de çocuğun psikolojik ihtiyaçlarının karşılanmasıdır.
ÇİM’e Hangi Suçların Mağduru Olan Çocuklar Yönlendirilir?
Kısa Cevap: CMK m. 236/5 uyarınca, TCK m. 103/2’de düzenlenen nitelikli çocukların cinsel istismarı suçlarının mağduru olan çocukların soruşturma evresindeki beyanları bu merkezlerde alınır. Aynı hüküm, CMK m. 236/6 uyarınca TCK m. 102/2 kapsamındaki nitelikli cinsel saldırı suçu mağdurları bakımından da uygulanır.
CMK m. 236/6’ya göre, TCK m. 102/2 kapsamındaki suçlardan mağdur olanlar bakımından da beşinci fıkra hükmü uygulanır; ancak bu durumda beyan ve görüntülerin kayda alınmasında mağdurun rızası aranır. Çocukların cinsel istismarı suçlarına ilişkin genel çerçeveye ilişkin ayrıntılı bilgiye Çocuğun Cinsel İstismarı Suçunda Avukatın Önemi başlıklı yazımızdan ulaşılabilir.
ÇİM’de İfade Alma Süreci Nasıl İşler?
Kısa Cevap: Soruşturma evresinde mağdur çocuğun beyanı, Cumhuriyet savcısının nezaretinde ve uzmanlar aracılığıyla bu merkezlerde alınır; beyan ve görüntüler kayda alınır. Kovuşturma evresinde ise ancak maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için zorunluluk varsa, bu işlem mahkeme veya görevlendireceği naip hâkim tarafından yine bu merkezlerde yaptırılır.
Kanun, mağdur çocuğun yargı çevresi ve mülki sınırlara bakılmaksızın en yakın ÇİM’e götürülmesini esas alır; böylece coğrafi uzaklık, çocuğun uygun bir ortamda görüşülmesine engel oluşturmaz.
Kovuşturma Evresinde Çocuk Tekrar Dinlenir mi?
Kısa Cevap: CMK m. 236/2 uyarınca, işlenen suçun etkisiyle psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur, o suça ilişkin soruşturma veya kovuşturmada tanık olarak kural olarak yalnızca bir defa dinlenebilir. Maddi gerçeğin ortaya çıkarılması bakımından zorunluluk arz eden hâller, kanunda bu kuralın istisnası olarak açıkça saklı tutulmuştur.
Görüşme Sırasında Kimler Bulunur?
Kısa Cevap: CMK m. 236/3 uyarınca, mağdur çocuğun tanık olarak dinlenmesi sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanında bir uzman bulundurulur. Ayrıca özel ortamda alınması gereken ya da şüpheli veya sanıkla yüz yüze gelmesinde sakınca bulunan çocukların ifadeleri de uzmanlar aracılığıyla özel ortamda alınır.
Bu düzenlemenin amacı, çocuğun ifadesinin hem hukuken geçerli hem de onun ruhsal bütünlüğünü koruyacak şekilde alınmasıdır. Şüpheli veya sanıkla doğrudan karşılaşmanın önlenmesi, özellikle aile içi istismar iddialarında önemli bir güvence oluşturur.
Görüşme Kayıtlarının Gizliliği Nasıl Korunur?
Kısa Cevap: CMK m. 236/7 uyarınca, ÇİM’de alınan beyan ve görüntü kayıtları dava dosyasında saklanır, kimseye verilmez ve gizliliğinin korunması için gerekli tedbirler alınır. Bu kayıtlar yazılı tutanağa dönüştürülerek talep eden şüpheli, sanık, müdafi, mağdur, vekil veya kanuni temsilciye ayrıca verilebilir hâle gelir.
CMK m. 236/8 uyarınca bu tutanaklar ilgili kişilere verilebildiği gibi, beyan ve görüntü kayıtları da soruşturma ve kovuşturma makamlarının gözetiminde, gizliliği korunmak suretiyle izletilebilir. 2024 yılında yapılan değişiklikle bu merkezlerin devlet üniversiteleri tarafından da kurulabileceği kanuna eklenmiştir. Çocuğa yönelik suçlarda delillerin nasıl değerlendirildiğine ilişkin ayrıntılı bilgiye Çocuğun Cinsel İstismarı Suçunda İftira Nasıl İspatlanır? başlıklı yazımızdan ulaşılabilir.
Sonuç ve Değerlendirme
Çocuk İzleme Merkezi, CMK m. 236’da düzenlenen tek seferlik dinleme ilkesinin ve uzman eşliğinde görüşme güvencesinin somut olarak hayata geçirildiği bir kurumdur. Nitelikli çocukların cinsel istismarı ve nitelikli cinsel saldırı suçlarının mağduru olan çocuklar bu merkezlere yönlendirilir; alınan beyan ve görüntüler kayda alınıp gizliliği korunarak dava dosyasında saklanır. Sürecin usulüne uygun işlemesi, hem çocuğun korunması hem de delillerin sağlıklı şekilde değerlendirilmesi açısından belirleyicidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Çocuğu ÇİM’e kim götürür?
Mağdur çocuk, soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısının yönlendirmesiyle ÇİM’e götürülür; CMK m. 236/5 uyarınca yargı çevresi ve mülki sınırlara bakılmaksızın en yakın merkeze gidilmesi esastır. Bu düzenleme sayesinde uzak bir yargı çevresinde bulunulması, çocuğun uygun bir merkeze zamanında erişimini hiçbir şekilde engellemez.
Görüşme sırasında aile de bulunabilir mi?
Görüşme sırasında kimlerin bulunabileceği, çocuğun yüksek yararı ve maddi gerçeğin ortaya çıkarılması ilkeleri gözetilerek uzmanlar ve savcı tarafından somut olaya göre değerlendirilir. Kanun, şüpheli veya sanıkla yüz yüze gelmenin sakıncalı görüldüğü hâllerde özel ortamda görüşme yapılmasını özellikle güvence altına almıştır.
Çocuk kovuşturma evresinde tekrar ifade verir mi?
Kural olarak hayır; CMK m. 236/2 uyarınca çocuk bu suça ilişkin süreçte yalnızca bir defa dinlenir. Ancak maddi gerçeğin ortaya çıkarılması açısından zorunluluk bulunması hâlinde, kovuşturma evresinde de mahkeme veya görevlendireceği naip hâkim tarafından yine ÇİM’de uzmanlar aracılığıyla ek bir işlem yapılabilir.
ÇİM kayıtlarına kimler erişebilir?
CMK m. 236/8 uyarınca, ÇİM’de alınan beyan ve görüntü kayıtları yazılı tutanağa dönüştürülür ve talepte bulunan şüpheli, sanık, müdafi, mağdur, vekil veya kanuni temsilciye ayrıca verilir. Kayıtlar bu kişilere soruşturma ve kovuşturma makamlarının gözetiminde, gizliliği tam olarak korunmak suretiyle de izletilebilir.
Çocuk İzleme Merkezi sürecinin usulüne uygun işlemesi, hem çocuğun korunması hem de dosyanın sağlıklı ilerlemesi açısından önem taşır.
Yazar Hakkında
Av. Burakhan Çalışkan, İstanbul Barosu’na kayıtlı olarak ceza hukuku alanındaki çalışmalarını sürdürmekte; çocukların cinsel istismarı ve nitelikli cinsel saldırı suçlarına ilişkin dosyalarda, Çocuk İzleme Merkezi’nde alınan beyanların usulüne uygun şekilde toplanması ve değerlendirilmesi konusunda mağdur ve sanık müdafiliği yapmaktadır. Çocuğun yüksek yararının gözetilmesine özel önem verilmektedir. Çalışkan Hukuk Bürosu bünyesinde, Kartal/İstanbul merkezli olarak bu alanda hukuki destek sağlanmaktadır. İletişim: 0 506 976 23 55.
Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup güncel mevzuat ve yerleşik hukuki uygulama esas alınarak kaleme alınmıştır. İçerikte yer alan değerlendirmeler, somut olayın kendine özgü koşullarına göre farklılık gösterebilecek genel nitelikte açıklamalardır ve hiçbir şekilde hukuki tavsiye niteliği taşımaz, avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, somut bir hukuki sorun hakkında adım atmadan önce alanında yetkili bir avukata danışılması önerilir.
Mağdur olarak destek mi arıyorsunuz? Cinsel Suç Mağduru Vekilliği sayfamızda haklarınızın tamamını bulabilirsiniz.
